Yahudi toplumunda dinî bilgi, ibadet düzeni, hukukî yorum ve toplumsal sorumluluk farklı kişiler ve unvanlar arasında paylaşılır. Bu nedenle “dinî liderlik” sabit bir makamdan çok, zamanla şekillenen bir roller ağıdır.
Rabi, rav, haham ve hazan gibi terimler günlük dilde birbirine yakınmış gibi görünse de, her biri farklı tarihsel bağlamlarda ortaya çıkmış, farklı ihtiyaçlara cevap vermiştir. Bazıları öğretim ve yorumla, bazıları ibadet ve temsil ile, bazıları ise hukukî süreçlerle ilişkilidir.
Tarihsel Arka Plan
Antik dönemde Yahudi dinî düzeni Tapınak merkezliydi. İbadetin ana unsuru kurbanlardı ve dinî görevler büyük ölçüde kohenler ve Levililer üzerinden yürütülürdü. Bu yapı, soy temelli bir süreklilik üzerine kuruluydu.
MS 70 yılında İkinci Tapınak’ın yıkılmasıyla birlikte bu sistem sona erdi. Kurban ibadeti ortadan kalktı ve Yahudi toplulukları coğrafi olarak daha da dağınık hâle geldi. Bu noktada dinî sürekliliği sağlayan şey, mekân değil metin oldu. Torah’nın okunması, öğretilmesi ve yorumlanması dinî yaşamın merkezine yerleşti.
Bu dönüşümle birlikte dinî otorite de yeniden tanımlandı. Bilgiye sahip olmak, metni yorumlayabilmek ve bunu toplumsal hayata aktarabilmek belirleyici hâle geldi. Rabi, rav ve haham gibi unvanlar bu tarihsel kırılmanın ürünüdür. Hazan gibi roller ise Tapınak sonrası ibadet biçimlerinin gelişmesiyle öne çıkmıştır.
Rabi
Rabi (רַבִּי), İbranice’de “öğretmenim” anlamına gelen bir hitaptır. Başlangıçta resmî bir unvan değil, bir saygı ifadesiydi. Zamanla Torah ve Talmud eğitimi almış, alaha (İngilizce yazımı: halakha) konusunda yetkin kişileri tanımlayan bir unvan hâline geldi.
Rabi denildiğinde kastedilen şey yalnızca bilgi değildir. Rabi, metni okuyabilen, yorumlayabilen ve bu yorumu cemaatin gündelik yaşamına aktarabilen kişidir. Bu nedenle rabilik, hem entelektüel hem de pratik bir roldür.
Eğitim ve Yetkilendirme
Bir kişinin rabi olarak tanınması, uzun bir öğrenim sürecini gerektirir. Bu süreçte Torah, Talmud ve alaha metinleri yoğun biçimde çalışılır. Öğrenim genellikle yeşiva ortamında gerçekleşir.
Bu sürecin sonunda verilen semia (İngilizce yazımı: semikhah), kişinin alaha ile ilgili sorulara cevap verebilecek yetkinliğe ulaştığını gösterir. Semia tek tip bir belge değildir. Kimi zaman belirli alanlarla sınırlıdır, kimi zaman daha geniş bir yetkiyi kapsar.
Güncel Kullanım
Günümüzde rabiler farklı alanlarda uzmanlaşabilir. Bazıları alaha sorularına odaklanırken, bazıları eğitim, pastoral danışmanlık ya da cemaat yönetimi alanında daha görünürdür. Büyük cemaatlerde birden fazla rabi görev yapabilir ve sorumluluklar paylaşılabilir.
Rav
Rav (רַב), “büyük” ya da “üstat” anlamına gelen bir kelimedir. Tarih boyunca hem unvan hem de güçlü bir saygı ifadesi olarak kullanılmıştır. Rabi ile rav arasındaki fark her zaman net değildir ve çoğu zaman tarihsel ve coğrafi bağlamla ilgilidir.
Babil Geleneği
Erken rabbanî dönemde Filistin ve Babil merkezleri arasında terminolojik bir ayrım görülür. Filistin’de “rabi” kullanımı yaygınken, Babil’de faaliyet gösteren bilginler genellikle “rav” olarak anılırdı. Talmud Bavli (İngilizce yazımı: Babylonian Talmud) bu Babil geleneğinin ürünüdür.
Bu bağlamda “rav” kelimesi, sadece öğretmenliği değil, derin bir alaha otoritesini ve akademik sürekliliği de çağrıştırır.
Günümüzde Kullanım
Bugün rav ve rabi çoğu yerde birbirinin yerine kullanılabilir. Ancak özellikle İsrail’de ve Ortodoks çevrelerde “rav” daha resmî ve kurumsal bir ton taşır. Şehir ravları, baş ravlar ve devletle ilişkili dinî makamlar bu kullanımın örnekleridir.
Haham
Haham (חכם), “bilge” anlamına gelir. Bu terim özellikle Sefarad ve Mizrahi Yahudi dünyasında rabi karşılığı olarak kullanılır. Türkiye, Balkanlar, Kuzey Afrika ve Orta Doğu’da “haham” kelimesi hem gündelik dilde hem de kurumsal yapılarda yerleşmiştir.
Türkiye Bağlamı
Osmanlı döneminde hahambaşılık kurumu, Yahudi cemaatinin dinî ve idari temsilini birlikte yürütüyordu. Bu durum, “haham” kelimesine sadece öğretici değil, aynı zamanda kurumsal bir ağırlık da kazandırdı.
Bugün Türkiye’de sinagoglarda görev yapan dinî liderler “haham” olarak anılır. Türkiye Hahambaşılığı, cemaatin en üst dinî merciidir ve hem dinî konularda hem de kamusal temsilde belirleyici bir rol oynar.
Rabi ile İlişkisi
Fonksiyonel olarak haham ve rabi aynı role işaret edebilir. Fark, büyük ölçüde kültürel ve coğrafidir. Sefarad dünyada haham, Aşkenaz dünyada rabi daha yaygındır. Bununla birlikte, hangi alaha otoritelerine başvurulduğu ve hangi geleneklerin izlendiği gibi pratik farklar ortaya çıkabilir.
Hazan
Hazan (חַזָּן), sinagogda toplu duaları yöneten kişidir. İngilizcede cantor olarak adlandırılır. Hazanlık, ibadetin sesini ve ritmini taşıyan özel bir uzmanlık alanıdır.
Hazan, cemaat adına dua eden kişi olarak şeliyaḥ tsibur yani cemaat temsilcisi konumundadır. Bu nedenle sadece güzel ses değil, dua metinlerine, ezgilere ve ibadet düzenine hâkimiyet beklenir.
Türkiye’de hazanlık geleneği, Osmanlı müziği ve makam sistemiyle etkileşim içindedir. Ladino ilahileri ve piyut geleneği bu hafızanın parçasıdır. Günümüzde cemaatler küçüldükçe, hazanlık kimi zaman hahamlar veya cemaat üyeleri tarafından da üstlenilebilmektedir.
Bet Din
Bet Din (İngilizce yazımı: Beit Din), Yahudi hukukuna ilişkin meselelerin ele alındığı dinî kuruldur. Kelime anlamı “hüküm evi”dir. Bet Din bireysel bir otorite değil, kolektif bir karar mekanizmasıdır.
Bet Din; giyur süreçleri, boşanma belgesi olan get, bazı ticari anlaşmazlıklar ve dinî statüyle ilgili konularda yetkilidir. Bu kurulda görev yapan alaha uzmanlarına dayan (İngilizce yazımı: dayan) denir.
Her cemaatte Bet Din aynı şekilde işlemez. Bazıları sürekli ve kurumsaldır, bazıları ise belirli konular için geçici olarak toplanır.
Diğer Roller
Yahudi dinî yaşamı, belirli alanlarda uzmanlaşmış başka rollerle tamamlanır:
- Mohel: Brit mila (sünnet) törenini gerçekleştiren uzman
- Şohet: Kaşer kesimden sorumlu kişi
- Sofer: Torah tomarları, mezuza ve tefilin yazan kişi
- Maşgiah: Kaşer denetimini yürüten görevli
- Gabay: Sinagogun pratik ve idari işleyişini düzenleyen kişi
Bu roller, dinî yaşamın gündelik sürdürülebilirliği açısından hayati önemdedir.
Günümüzde Farklı Yaklaşımlar
Dinî unvanların kapsamı ve işlevi, farklı Yahudi akımlarında değişiklik gösterebilir. Eğitim yolları, kadınların bu rolleri üstlenip üstlenememesi ve kurumsal yapı bu farklılıkların en görünür olduğu alanlardır.
Türkiye’deki Yahudi toplumu ise tarihsel olarak Sefarad geleneğine dayanır ve daha yerel, pragmatik bir çizgi izler. Bu yapı, küresel etiketlerden ziyade cemaatin kendi sürekliliği üzerinden şekillenmiştir.
