Minyan (מניין, okunuş: minyan; çoğul: מניינים / minyanim) Yahudilikte, bazı dini yükümlülüklerin kamusal biçimde yerine getirilebilmesi için gereken asgari cemaat sayısıdır. Klasik halahik çerçevede minyan, on yetişkin Yahudiden oluşur. Günlük dilde “minyan” kelimesi zamanla “dua cemaatinin kendisi” veya “şu saatteki dua buluşması” anlamında da kullanılmaya başlamıştır.
Minyan fikri, bireysel ibadetin değerini reddetmez. Fakat bazı duaların ve ritüellerin “cemaat önünde” yapılmasını, yani kamusal kutsallık üreten bir eşikle gerçekleştirilmesini şart koşar. Bu yüzden minyan, hem ibadet pratiğini hem de cemaatin sürekliliğini belirleyen temel kavramlardan biridir.
Kelimenin Kökeni Ve Anlam Alanı
Menah Kökü Ve Sayım Fikri
“Minyan” kelimesi, İbranice מנה (manah, saymak, sayıya dökmek) köküyle ilişkilendirilir. Kavramın özü, “kalabalık” değil “sayılmış ve tanımlanmış asgari çoğunluk” fikridir.
Bazı klasik açıklamalar, “sayılmış grup” anlamını yalnızca ibadetle sınırlamaz ve bunun antik İsrail toplumunda görülen “onluk” örgütlenme biçimleriyle de (yargısal idare, topluluk düzeni) kesiştiğini not eder. Bu yaklaşım, minyanın yalnızca litürjik değil, aynı zamanda toplumsal bir çerçeve olduğunu vurgular.
Minyanın Metinsel Dayanakları
Devarim Şe Bikduşa Ve Kamusal Kutsallık
Minyan gerekliliği, doğrudan tek bir ayette “on kişi” olarak verilmez. Hahamlar, Tora’daki ifadeleri birbirine bağlayan yorum yöntemleriyle (özellikle gezerah şavah) minyanı temellendirirler. Buradaki ana kavram şudur: Devarim şe bikduşa (דברים שבקדושה), yani “kutsallık içeren kamusal bölümler” ancak cemaat önünde söylenebilir.
Bavli Geleneğinde Kurulan Bağlantı
Babil Talmudu, üç farklı ayette ortak kelime kullanımını bir araya getirerek “kutsallığın cemaat içinde ilanı” fikrini “on kişi”yle ilişkilendirir. Bu zincirde öne çıkan ifadeler şunlardır:
- “İsrail oğullarının içinde kutsanacağım” (Vayikra 22:32)
- “Cemaatin içinden ayrılın” (Bamidbar 16:21)
- “Bu kötü cemaat” (Bamidbar 14:27) ifadesinin, olumsuz rapor getiren on casusa bağlanması
Bu mantık, “cemaat” kavramını somutlaştırır ve kamusal kutsallık için gereken asgari sayıyı belirler.
Yeruşalmi Geleneğinde Alternatif Bağlantılar
Kudüs Talmudu da benzer biçimde “cemaat” ve “İsrail oğulları” ifadelerini başka ayetlerle eşleyerek, “kutsallık çağrısının” cemaat içinde gerçekleştiği fikrini güçlendirir. Burada ayrıca Yakup’un Mısır’a giden oğullarının sayısı gibi anlatılar da “on” fikrinin çağrışım alanına dahil edilir.
Minyan Gerektiren Uygulamalar
Mişna Listesi Ve Temel Kategoriler
Mişna Megilla 4:3, minyan gerektiren başlıkları çekirdek bir liste halinde sunar. Pratikte bunlar birkaç ana kümeye ayrılır.
Kamusal Dua Unsurları
Minyan varlığında söylenen ve çoğu cemaatte “kamusal ibadetin işaretleri” gibi algılanan bölümler:
- Kadiş (קדיש)
- Barehu (ברכו)
- Keduşa (קדושה)
- Amida Tekrarı (hazanın tekrar okuması)
Bu unsurların ortak noktası, bireyin duası olmaktan çok, cemaatin ortak sesine dönüşmesidir.
Tora Ve Neviim Okumaları
- Sefer Tora’dan okuma ve buna eşlik eden berahalar
- Aftara okuması ve berahaları
Kamusal okuma, “metnin cemaatle kurulması” fikrinin en görünür biçimidir.
Kohen Berehası
- Birkat Kohanim (כהנים ברכה), yani Kohenlerin cemaat üzerine beraha vermesi, minyan çerçevesinde ele alınır.
Düğün Ve Ziyafet Berahaları
- Şeva Berahot (שבע ברכות) özellikle düğün haftasında, belirli şartlarda minyanla ilişkilendirilir. Bazı detaylarda üç kişiyle mümkün görülen kısımlar ayrıca tartışılır.
Zimmunun Geniş Formu
- Birkat Hamazon öncesi “zimmun” çağrısının, on kişi olduğunda Tanrı adının dahil edildiği biçimi (zimmun be Şem) geleneksel olarak erkek minyanıyla ilişkilendirilmiştir.
Diğer Örnekler
Bazı cemaatlerde ve kaynaklarda ayrıca şunlar da minyan bağlamında anılır:
- On Üç Rahmet Sıfatı (Şeloş Esre Midot)
- Birkat Ha Gomel gibi, kamusal tanıklık boyutu olan berahalar
Not: Halakhik literatürde “her şey on kişi” değildir. Örneğin bazı Mabed dönemine ait kamusal uygulamalarda daha yüksek eşikler tartışılır. Bu, minyanın “evrensel tek sayı” değil, “kamusal çerçeve kuran temel eşik” olduğunu gösterir.
Minyana Kimler Dahildir
Klasik Ortodoks Çerçeve
Geleneksel Ortodoks uygulamada minyan, on yetişkin erkek Yahudi ile oluşur.
Yetişkinlik eşiği bar mitsva ile, yani 13 yaşla başlar.
Kadınların Dahiliyeti Üzerine Modern Yaklaşımlar
Tarihsel olarak klasik kodifikasyon, “devarim şe bikduşa” için kadınları minyana dahil etmez. Buna karşılık modern dönemde mezhepsel yaklaşımlar ayrışmıştır:
- Reform gelenekte kadınların minyana dahil edilmesi erken tarihten itibaren norm hâline gelmiştir.
- Konservatif gelenekte 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren kadın ve erkek eşit sayılmış, bu uygulama halakhik gerekçelendirmelerle desteklenmiştir.
- Modern Ortodoks çevrede ise bazı bağımsız cemaatlerde “ortak katılım” modelleri ve “on erkek on kadın” gibi pratikler görülse de bunlar geniş Ortodoks ana akım içinde yeknesak bir kabul oluşturmaz.
Reşit Olmayanlar
Halahik literatürde, özellikle “onuncu kişi” olarak küçük bir çocuğun sayılması meselesi tartışılmıştır. Bazı görüşler, belirli şartlarda (yaş, anlayış, elinde humash tutma gibi) esneklikten söz ederken, yaygın kodifikasyon çizgisi bunu kabul etmez. Yine de “zor durum” istisnaları konuşulmuş, özellikle uygulamanın rabbanî mi, de orayta mı olduğuna dair ayrımlar üzerinden farklı sonuçlara varılmıştır.
Günahkârlar Ve Şabat İhlali
Klasik kaynaklarda, ağır günah işlemiş bir kişinin bile “Yahudi statüsü” devam ettiği sürece minyanda sayılabileceğini savunan çizgiler vardır. Buna karşılık Tanrı’ya meydan okuma niyetiyle, cemaat bağını açıkça koparma gibi durumlarda dışlama yönünde görüşler de vardır. Modern dönemde Şabat gözleminin yaygın zayıflaması, birçok yerde daha “dışlamayan” pratiklerin oluşmasına yol açmıştır.
Gerim Ve Dönüşüm
Halahik dönüşüm sürecini tamamlamış bir ger (גֵּר) genel çerçevede minyana dahildir. Bu başlık genellikle “çocuk değil, kadın değil” gibi tartışmalardan farklı biçimde ele alınır.
Cevap Veremeyenler
Dua esnasında konuşamayan, işitme sorunu olan, sessiz kalan, hatta o anda Amida okuduğu için cevap veremeyen kişinin minyana dahil edilip edilemeyeceği de literatürde tartışılmıştır. Bazı kaynaklar “Şehina’nın inişi için on kişinin bir araya gelmesi” fikrini öne çıkararak kapsayıcı yaklaşırken, bazıları en azından belirli sayıda kişinin cevap verebilir durumda olmasını şart koşar. Pratikte de “ideal” ile “zorunlu minimum” ayrımı yapılır.
Minyanla Dua Etmenin Statüsü
Tercih Mi Yükümlülük Mü
Ortaçağ yorumcuları arasında “minyanla dua”nın statüsü tartışılmıştır. Bazı yaklaşımlar bunu mümkün olan her durumda güçlü bir yükümlülük gibi görürken, bazıları “cemaat varsa onlarla birlikte dua etmek gerekir, ama birey her zaman minyan aramakla yükümlü değildir” şeklinde sınırlar çizer.
Mesafe Ve Ulaşım
Klasik literatürde “minyan için belirli bir mesafe” fikri geçer. Daha sonra otoriteler bunu zaman ve pratik zorluk üzerinden yeniden yorumlar. Bugün bu konu, şehir içi ulaşımın değişmesiyle farklı biçimde uygulanır.
Mekân Ve Dizilim
Aynı Odada Olma İlkesi
İdeal olarak minyanın aynı mekânda toplanması beklenir. Ancak iki oda, aradaki açıklık, birbirini görme, sesin ulaşması gibi ayrıntılar, özellikle küçük sinagoglarda ve taşkın kalabalıkta pratik mesele hâline gelir. Klasik kodifikasyonlar bu durumlar için sınırlar çizer.
Sinagog sadece bina değildir, minyanın özü mekândan önce topluluktur.
Minyanın Sosyolojik Boyutu
Cemaatin Nabzı Olarak Minyan
Minyan, sadece ibadetin teknik koşulu değildir. Bir yerde düzenli minyan kurulabiliyorsa, orada:
- düzenli katılım
- kurumsal süreklilik
- kuşaklar arası aktarım
- dayanışma ve sorumluluk
gibi unsurlar da genellikle daha görünür olur. Küçülen cemaatlerde “minyanın zor kurulması”, birçok zaman ibadetin ötesinde, cemaatin yaşlanması ve gündelik hayatın dönüşümüyle bağlantılı bir göstergeye dönüşür.
