Midraş Nedir?
Midraş (İbranice: מִדְרָשׁ; çoğul: מִדְרָשִׁים / Midraşim), Yahudi geleneğinde Tanah metnini yorumlama, açıklama ve genişletme yöntemidir. Sözcük, “aramak, araştırmak, dikkatle sorgulamak” anlamlarına gelen daraş (דרש) fiilinden türemiştir. Bu kök, Midraş’ın temel yaklaşımını da açık biçimde ortaya koyar: metin pasif biçimde okunmaz, metnin peşine düşülür.
Midraş hem
- bir okuma ve yorumlama yöntemi,
- hem de bu yöntemle yüzyıllar boyunca üretilmiş geniş bir literatür anlamına gelir.
Bu nedenle “Midraş” dendiğinde tek bir kitap ya da türden değil, rabbanî düşüncenin merkezinde yer alan bir zihinsel pratikten söz edilir.
Midraş Ne Yapar, Ne Yapmaz?
Midraş, metnin yalnızca ne söylediğiyle ilgilenmez. Aynı zamanda:
- Metnin neden böyle söylediğini,
- Neleri söylemediğini,
- Nerelerde tekrar, suskunluk, gerilim ya da boşluk bulunduğunu sorgular.
Bu yönüyle Midraş, modern anlamda bir “yorum”dan daha fazlasıdır. Metni sadeleştirmeyi, tek bir doğruya indirgemeyi ya da çelişkileri ortadan kaldırmayı hedeflemez. Aksine, metnin çok anlamlı yapısını görünür kılar ve bu çokluğu korur.
Midraş’ın amacı:
- Metni kapatmak değil açmak,
- Soruları bitirmek değil çoğaltmak,
- Okuyucuyu bilgilendirmekten çok düşünmeye dahil etmektir.
Bu yüzden Midraş geleneğinde bir ayet üzerine birden fazla, hatta birbiriyle çelişen yorumlar yan yana durabilir.
Midraşın Temel Varsayımı: Metinde Fazlalık Yoktur
Rabbanî geleneğe göre Tora’daki hiçbir kelime rastgele değildir. Hatta:
- Fazladan görünen bir harf,
- Beklenmedik bir kelime sırası,
- Aynı ifadenin tekrar edilmesi,
- Bir hikâyede eksik bırakılan bir detay
anlam üretimi için bilinçli tercihlerdir.
Midraş tam olarak bu ayrıntılardan hareket eder. Metni “eksik” ya da “kapalı” görmek yerine, metnin okuyucuyu yorum yapmaya davet ettiğini varsayar.
Midraş Türleri
Rabbanî literatürde Midraş genel olarak iki ana kola ayrılır.
Midraş Alaha
Midraş Alaha, Tora’daki yasal pasajları yorumlayarak Yahudi hukukunun temellerini açıklar. Buradaki temel soru şudur:
“Bu ayetten hangi hukuki sonuç çıkar?”
Midraş Alaha:
- Yasaların kapsamını belirler
- Uygulama alanlarını netleştirir
- Hukuki detayları metne dayandırır
Bu tür Midraş, özellikle Tanaim döneminde (yaklaşık MS 1–3. yüzyıl) sistematik hale gelmiştir.
Önemli Midraş Halaha derlemeleri şunlardır:
- Mehilta: Şemot (Çıkış) üzerine
- Sifra (Torat Kohanim): Vayikra (Levililer) üzerine
- Sifre: Bamidbar (Sayılar) ve Devarim (Tesniye) üzerine
Bu metinler, özellikle Rabbi Akiva ve Rabbi İşmael ekollerinin farklı yorum yöntemlerini yansıtır. Akiva’nın yaklaşımı metindeki her ayrıntıya anlam yüklerken, İşmael’in yaklaşımı dilbilgisi ve bağlamı daha belirleyici görür.
Midraş Aggada
Midraş Aggada, anlatısal, etik ve teolojik yorumları kapsar. Hukuki uygulamadan çok:
- İnsan davranışı
- Ahlaki sorumluluk
- İnanç ve Tanrı tasavvuru
üzerine yoğunlaşır.
Agadik Midraş:
- Tanah karakterlerinin iç dünyalarını genişletir
- Hikâyelerdeki boşlukları anlatıyla doldurur
- Metni gündelik hayata bağlar
Önemli Agadik Midraş koleksiyonları:
- Bereşit Raba: Yaratılış üzerine
- Vayikra Raba: Levililer üzerine
- Midraş Tehillim: Mezmurlar üzerine
- Tanhuma: Haftalık peraşalara göre düzenlenmiş vaazlar
- Pesikta de-Rav Kahana: Bayramlar ve özel Şabatlar için
Aggdik Midraş’ta tarihsel doğruluk iddiası ikincildir. Asıl amaç, metnin etik ve düşünsel gücünü açığa çıkarmaktır.
Midraşik Yöntemler ve Yorum Kuralları
Midraş keyfî değildir. Belirli yorumlama ilkelerine dayanır. Bunlara midot denir.
En bilinen sistemler şunlardır:
Hillel’in Yedi Kuralı
Erken dönem mantıksal çıkarım kurallarıdır.
Rabb İşmael’in On Üç Kuralı
Özellikle Midraş Halaha’da kullanılır.
Rabb Eliezer Ben Yose HaGelili’nin Otuz İki Kuralı
Daha çok Aggdik yorumlarda görülür.
Bu kurallar arasında:
- Kal Va-Ḥomer (hafiften ağıra çıkarım)
- Gezerah Şavah (benzer ifadelerden analoji)
- Binyan Av (bir örnekten genel ilke çıkarma)
gibi yöntemler bulunur.
PaRDeS ve Midraşın Yeri
Yahudi yorum geleneği sıklıkla PaRDeS modeliyle anlatılır:
- Peşat: Düz, bağlamsal anlam
- Remez: İmalar ve semboller
- Deraş: Midraşik yorum
- Sod: Mistik, gizli anlam
Midraş özellikle Deraş katmanında çalışır. Ancak Peşat’ı yok saymaz; onun üzerine yeni anlam katmanları inşa eder.
Tarihsel Gelişim: Midraştan Talmud’a
Midraşik okumanın kökleri İkinci Mabed dönemine uzanır. Nehemya 8:8’de anlatıldığı üzere Ezra’nın Tora’yı halka okuyup açıklaması, erken bir midraşik pratiğin örneği olarak görülür.
Tannaim Dönemi
Bu dönemde Midraş:
- Hukuku gerekçelendiren
- Metne dayalı bir yapı olarak gelişir
David Weiss Halivni’ye göre erken Yahudi hukuku esasen midraşik formdadır. Yani her yasa, Tanah’taki bir ayete dayandırılarak sunulur.
Mişna ve Sonrası
Mişna’nın ortaya çıkışıyla birlikte yasalar daha kısa ve ezberlenebilir hale gelir, ancak gerekçeler geri planda kalır. Bu noktada Midraş, yasaların meşruiyetini metin üzerinden yeniden kuran temel araç olmaya devam eder.
Gemara ve Stammaim
Talmud’un tartışma bölümü olan Gemara, Midraş’ın sorgulayıcı ve gerekçelendirici zihniyetini farklı bir düzlemde sürdürür. Halivni’nin ifadesiyle Gemara, Midraş’ın düşünsel mirasını devralır.
Midraş ve Yahudi Düşüncesi
Midraş, Yahudi geleneğinin durağan değil canlı olduğunu gösterir. Sabit bir metin etrafında sürekli yeni anlamlar üretilmesi, geleneğin devamlılığını sağlar.
Aynı zamanda Midraş:
- İlahi otorite ile insan aklı arasında
- Metin ile topluluk arasında
bir denge kurar. Yasa Tanrısaldır, ama yorumu insana bırakılmıştır.
Midraş Nasıl Okunur?
Midraş okurken:
- Doğrusal bir anlatım beklenmemelidir
- Tek bir sonuç aranmamalıdır
- Çelişkiler sorun olarak görülmemelidir
Midraş, okuyucuyu pasif bir alıcı değil, aktif bir katılımcı olarak konumlandırır.
Günümüzde Midraş
Midraş yalnızca klasik metinlerde kalmamıştır. Günümüzde:
- Akademik çalışmalarda
- Çağdaş teolojik yorumlarda
- Etik, toplumsal ve kültürel tartışmalarda
midraşik yöntemler hâlâ kullanılmaktadır.
Modern Midraş örnekleri, metni güncel sorularla yeniden okumayı hedefler.
