Sevivon.com Üzerine Notlar

Sevivon’un kütüphanesinden indirilebilen kitaplardan biri de Bayramlar Kitabım. Orijinali Shmuel Blitz tarafından kaleme alınan ve Mart 2004’te ABD’de ArtScroll/Mesorah Publications tarafından My First Book of Jewish Holidays adıyla yayımlanan bu çocuk kitabı, dört yıl sonra Moşe Farsi’nin çevirisiyle Gözlem Yayınları’ndan çıkmış. (20 Şubat 2008 – Şalom Gazetesi haberi)

ArtScroll, ABD merkezli, Aşkenaz Ortodoks geleneğinden yayın yapan büyük bir Yahudi yayınevi. Çocuklara yönelik geniş bir seri var: Sidur, Megilat Ester, Tehilim, Pesah Agadası ve günlük dua kitapları gibi. My First Book of Jewish Holidays da bu serinin parçası, 95 sayfalık ciltli bir baskı. Tova Katz’ın illüstrasyonlarıyla görsel kimliği büyük ölçüde belirlenmiş bir kitap. Türkçe baskıda da aynı görseller korunmuş, sadece metin Türkçeye aktarılmış. Hedef yaş aralığı ABD baskısında erken çocukluk olarak verilmiş, ama içeriğin yoğunluğu düşünüldüğünde Türkçedeki kullanımının ilkokul ve ortaokul çağına daha uygun durduğunu söyleyebilirim.

Yapı bayram bayram ilerliyor: Roş Aşana, Yom Kipur, Sukot, Hanuka, Purim, Pesah, Lag LaOmer, Şavuot ve Tişa BeAv. Her bölüm benzer bir düzende kurulmuş. Önce ilgili bayramın kökenindeki Tora ya da Midraş anlatısı hikâye olarak veriliyor; ardından numaralandırılmış kurallar bölümünde uygulamanın nasıl yapıldığı sıralanıyor; metnin içine serpiştirilmiş “Yakın Bir Bakış” ve “Biliyor muydunuz?” kutucukları ise bağlamı genişletiyor. Bu üçlü düzen didaktik amaca iyi hizmet ediyor: hikâye ilgi çekiyor, kutular ek bilgi veriyor, kurallar uygulamayı sabitliyor.

Kaynaklar açıkça anılıyor: Tora, Talmud ve Midraş. Hanuka bölümündeki Yeudit, Purim’deki Bar Kamtsa, Tişa BeAv’daki Raban Yohanan ben Zakay ve Vespasian sahnesi gibi klasik aggada parçaları çocuk anlatımına aktarılmış. Sinay’da Tora’nın verilişi, On Felaket, denizin yarılması, Bet-Amikdaş’ın yıkılışı, hepsi tarihsel olgu olarak sunuluyor. Eleştirel ya da tarihsel-eleştirel bir mesafe yok. Bu, hedef kitlesi (cemaat içi çocuklar) düşünüldüğünde bilinçli bir tercih ve kitabın amacıyla uyumlu.

Çevirinin en dikkat çekici yanı, kaynak metnin doğrudan aktarılmamış olması. Moşe Farsi metni Türkiye Sefarad cemaatine uyarlamış. Aşkenaz ile Sefarad farkları nerede bayramı doğrudan etkiliyorsa belirtiliyor: Selihot’a başlama tarihi, Lag LaOmer’de yas uygulamasının ne zaman biteceği, Hanukiya’nın bir kişi mi yoksa evdeki herkes için ayrı ayrı mı yakılacağı gibi noktalar. Bunun yanında doğrudan yerel ekler de var. Taşlih için “Türkiye’de ise yine ilk gün söylenir” notu, Purim için “İstanbul’un ve İzmir’in o zamanlarda surlarla çevrili olma ihtimali olduğu için…” açıklaması bu kitabın salt çeviri olmadığının, Türkiyeli okura uyarlama olduğunun işareti. ArtScroll’un orijinal Aşkenaz tonu, Türkçe baskıda yer yer Sefarad pratiğine yaklaştırılmış.

Transliterasyon açısından kitap, Sevivon değerlendirmemde bahsettiğim Türkiye Sefarad yazımıyla tam uyumlu. Pesah, Hanuka, Mizbeah, Mitsva, Tsedaka, Şabat, Şavuot, AŞem, Bet-Amikdaş gibi yazımlar baştan sona tutarlı. İbranice ve Aramca terimler ilk geçtikleri yerde italik veriliyor, hemen ardından Türkçe karşılıkları parantez içinde açıklanıyor: moadim (buluşmalar), mikrae kodeş (kutsal davetler), teşuva, kaparot, uşpizin (konuklar), akafot. Cemaat içinde büyümemiş bir okur için bile takip edilebilir bir metin çıkıyor ortaya.

Anlatı dili “biz” üzerinden kuruluyor. Mısır Çıkışı “atalarımızın” yaşadığı bir olay olarak veriliyor; Sinay’da Tora’yı alan halkın içinde “doğacak olan tüm Yahudiler’in ruhları da oradaydı (seninki de!)” gibi doğrudan okura seslenen ifadeler kullanılıyor. Bu, kitabın yalnızca bilgi aktaran bir el kitabı olmadığını, aynı zamanda kimlik aktarımı işlevi gördüğünü gösteriyor. Çocuk okurun kendisini Yahudi tarihinin sürekliliği içine yerleştirmesi için kurulmuş bir metin.

Türkçesi genel olarak akıcı. Yer yer cümle yapısı çocuk metni için ağırlaşıyor; özellikle iç içe geçmiş yan cümleler ve dolaylı ifadeler bazı paragraflarda metni yormakta. Yazım ve transkripsiyon tutarlılığı açısından titiz bir editöryal çalışma var.

Kitabın yeri ve sınırı şöyle çizilebilir: Türkçede çocuklara yönelik, bayramları Tora kaynaklarıyla birlikte sunan, Aşkenaz Ortodoks bir kaynaktan çevrilmiş ama Türkiye Sefarad geleneğine uyarlanmış erişilebilir bir kitap. Sevivon değerlendirmemde altını çizdiğim çerçeve burada da geçerli: kitap Ortodoks bir zeminden konuşuyor ve farklı Yahudi yorum geleneklerine yer vermiyor. Bunu bilerek okunduğunda, cemaatin kendi sesinden derli toplu bir bayramlar kitabı olarak işlevini yerine getiriyor.

(Hazırlayan: Moşe Farsi, Gözlem Yayınları, 2003 birinci baskı, 2008 ikinci baskı, 183 sayfa)

Sevivon kütüphanesinden indirilebilen kitaplardan biri de bu Agada. Bayramlar Kitabım’ın aksine bir çeviri değil, derleme. Moşe Farsi’nin Tora Grubu desteğiyle hazırladığı çalışma, Türkiye Hahambaşılığı denetiminden geçmiş ve önsözünde dönemin Türkiye Hahambaşısı Rav İsak Haleva’nın takdimini taşıyor. İlk baskısı 2003’te, ikinci baskısı 2008’de yapılmış. Aradan uzun yıllar geçtiği için bu süre içinde başka çalışmaların da çıkmış olması mümkün, dolayısıyla burada söylediklerim sadece bu kitabın kendisi hakkında.

Kitap kendini “tamamen bir derleme” olarak tanımlıyor. Farsi önsözde kullandığı kaynakları açıkça listeliyor, bu da kitabın hangi geleneklerden beslendiğini görmek bakımından değerli. Liste şu kalemleri içeriyor:

• Klasik Sefarad otoritelerinden Hazon Ovadya (Rabi Ovadya Yosef) ve Ben İş Hay (Bağdat’lı Rabi Yosef Hayim)
• Türkiye ve genel Sefarad geleneğinden Rabi Nisim Behar’ın El Gid Para El Pratikante‘si, Bildirici Ailesi’nin Kiduş Kitabı, Haftanın Peraşası Pesah Broşürleri ve İş Matsliah baskısı Agada
• Klasik yorum geleneğinden Rabi Eliyau Kitov, Tehelet Mordehay (Rabi Mordehay Elon), Rabi Şimşon Refael Hirsch
• Aşkenaz outreach kaynaklarından Aish HaTorah’ın Şimon Apisdorf ve Tom Meyer çalışmaları, Rabi Zalman Goldstein’ın Complete Passover Seder Table Companion‘ı, ayrıca aish.com ve ohr.org.il web siteleri

Bu liste, Sevivon yazımda bahsettiğim Türkçedeki Yahudi içeriğinin beslendiği damarları somut bir derleme metoduna dönüşmüş hâliyle gösteriyor. Farsi farklı kaynaklardaki yorumları seçmiş, Türkçeleştirmiş ve cemaatin Sefarad zeminine yerleştirmiş.

Yapı iki ana bölüme ayrılıyor. Birinci bölüm “Pesah El Kitabı” niteliğinde: Pesah’a genel bakış, Nisan ayı kuralları, Birkat Ailanot, Şabat Agadol, Kaşer LePesah mutfağın hazırlanması, hamets nedir, kapların sıfırlanması (libun, agala, iruy, yıkama), evin hametsten arındırılması, Bedikat Hamets, Bitul Hamets, Biur Hamets, hamets satışı, Taanit Behorot, Erev Pesah, Eruve Tavşilin, Seder hazırlıkları, alışveriş listesi, Matsa Şemura, Seder tepsisi düzeni. Bu bölüm pratik bir kılavuz işlevi görüyor.

İkinci bölüm Agada metninin kendisi. Seder’in on beş aşaması (Kadeş, Urhats, Karpas, Yahats, Magid, Rohtsa, Motsi-Matsa, Maror, Koreh, Şulhan Oreh, Tsafun, Bareh, Alel, Nirtsa) sırayla işleniyor. Her paragraf için dört katman bir arada veriliyor: önce İbranice ya da Aramca orijinal metin, sonra Latin harfleriyle okunuş, ardından Türkçe çeviri, en sonda paragraftaki belli başlı sözcük ve ifadelerin açıklamaları, klasik yorumcuların görüşleri ve güncel bakış açıları.

Yorum çeşitliliği geniş. Tanrı’nın Mısır’dan çıkarışta meleğe değil bizzat kendisine gönderme yaptığı kısımda Raşi, Vilna Gaon ve Aari Zal birlikte anılıyor; “Pesah” sözcüğünün “Pe-Sah” (ağız konuşur) etimolojisi, dört oğul tipolojisi gibi klasik Agada konuları yorumlarla genişletiliyor.

Sefarad kimliği baştan sona hissediliyor. Magid bölümünün başlığı altına Ladino bir cümle eklenmiş: “İnçiran los vazos de vino i diran la Agada” (Şarap kadehleri doldurulsun ve Agada okunsun). Kitabın sonunda iki geleneksel Ladino şarkı tam metniyle yer alıyor: Ken Supyense (Ehad Mi Yodea’nın Ladino versiyonu) ve Un Kavretiko (Had Gadya’nın Ladino versiyonu). Farsi’nin Had Gadya bölümüne girizgâhı kitabın yaşayan geleneğe yakın duruşunu özetliyor: “Pesah gecesi neredeyse tüm Yahudi evlerinde değişik müzik ve dillerde herkesin söylediği bir şarkı var ve nedense kimsenin bu şarkının Pesah’la ne ilgisi olduğuna dair en ufak bir fikri bile yok!”

Transliterasyon Sevivon ve Bayramlar Kitabım ile tutarlı: Pesah, hamets, matsa, mitsva, korban, Şehina, Aşem, Bet-Amikdaş, Eruve Tavşilin, Behor. Aynı Türkiye Sefarad yazım geleneği bu kitapta da uygulanmış. İbranice ve Aramca terimlerin ilk geçtikleri yerde Türkçe karşılıkları parantez içinde veriliyor.

Türkçesi olgun. Bayramlar Kitabım’a kıyasla cümle yapısı daha yetişkine yönelik. Yorumların bir kısmı doğrudan İngilizceden çeviri izlerini taşıyor (özellikle Aish HaTorah kaynaklarından gelenler), Farsi’nin elinden çıkan yerel uyarlamalar ise metni Türkiye cemaatine yakınlaştırıyor.

Kitabın işlevi şöyle özetlenebilir: hem Seder masasında kullanılabilecek bir Agada metni hem Pesah hazırlıklarının pratik kılavuzu hem de bir yorum derlemesi. Sevivon değerlendirmemde altını çizdiğim çerçeve burada da geçerli: Sefarad zemininde, klasik yorum geleneğinin içinden, Aşkenaz outreach kaynaklarından da beslenen, ama farklı Yahudi yorum geleneklerine kapalı bir yapı.