Ladino, özellikle Sefarad nüfusunun yoğun olduğu İsrail, ABD ve Batı Avrupa’da birçok üniversite ve araştırma merkezinde çalışılan bir alan. Üstelik Ladino çalışmak tek bir şey değil. Kimi dilbilimsel yapıyı inceliyor, kimi Osmanlı arşivlerini okuyor, kimi dijital korpus oluşturuyor, kimi de sahada son konuşucuları belgeliyor. Bu ülkelerdeki kurumsal kümelenmenin yanında Balkanlar ve Doğu Akdeniz, saha araştırması ve tarihsel hafıza açısından hâlâ belirleyici önem taşıyor.
Bu tablonun başka bir yüzü de var. Ladino’nun akademik dünyadaki artan varlığı, bir yandan arşivleme ve araştırma açısından güçlü bir üretim yaratırken, diğer yandan dilin gündelik kullanım alanının daraldığını da ortaya koyuyor. Dilin konuşur sayısı azalmış olsa da, ona dair bilgi üretimi artıyor. Bugün Ladino, konuşulan bir dilden çok çalışılan bir dile dönüşüyor. Bu gerilim, alanın hem enerjisi hem de en temel sorunu.
Serinin bu ikinci yazısında Ladino üzerine çalışan başlıca akademik merkezleri, arşivleri ve araştırma ağlarını derliyorum.
İsrail
Bar-İlan Üniversitesi
Bar-Ilan Üniversitesi bünyesindeki Salti Enstitüsü, 2003’te İstanbul kökenli iş insanı Selim Salti‘nin desteğiyle kuruldu. Ladino’nun akademik kurumsallaşmasının en erken ve en kalıcı merkezlerinden biri. Prof. Shmuel Refael‘in kuruluşundan bu yana yönettiği enstitü, yüksek lisans ve doktora düzeyinde çalışmaların yanı sıra uluslararası konferanslar düzenliyor. 3.000’den fazla Ladino eserini, nadir basılı kitapları, el yazmalarını ve süreli yayınları barındıran bir araştırma kütüphanesine sahip. Enstitü, Haketia (Kuzey Afrika Ladino lehçesi) üzerine de bir araştırma kürsüsü oluşturmayı hedefliyor.
İlk olarak 1979’da Leeds’te düzenlenen ve Sefarad dünyasının dili, edebiyatı, tarihi ve kültürü üzerine çalışan uzmanları bir araya getiren XXII Congreso de Estudios Sefardíes (22. Uluslararası Sefarad Çalışmaları Konferansı), 14-16 Temmuz 2026’da Bar-Ilan’da gerçekleştirilecek. Konferansın resmi dilleri İngilizce, İspanyolca ve Ladino.
Kudüs İbrani Üniversitesi (Hebrew University of Jerusalem)
Ladino öğretimi ile arşiv araştırmasını birleştiren önemli akademik yapılardan biri. 2024’te düzenlenen ilk Uluslararası Yoğun Ladino Yaz Okulu’na ev sahipliği yaptı. Programın temel yaklaşımı, Ladino’yu yalnızca öğrenilecek bir dil olarak değil, tarihsel ve kültürel kaynaklara erişim sağlayan bir araştırma aracı olarak ele almak. Müfredat, temel dilbilgisi ve sözdiziminin ötesine geçerek farklı yazı sistemleriyle okuma becerisi kazandırmaya odaklanıyor. Katılımcılar Rashi, Latin ve Soletreo (Sefarad el yazısı) alfabeleriyle metin okuma pratiği yaparken, 17. ve 18. yüzyıla ait Ladino belgelerini deşifre ediyor. Program aynı zamanda Kudüs’teki arşivlerde doğrudan çalışma imkânı sunuyor ve İsrail’de yaşayan anadil konuşucularıyla yapılan saha mülakatlarını içeriyor; katılımcılar bu kapsamda 25 konuşucuyla görüşmeler gerçekleştirdi.
Amerika, Avrupa ve Asya’dan gelen araştırmacıların katılımı, Ladino’nun yalnızca bölgesel bir ilgi alanı olmadığını, küresel bir akademik disiplin olarak varlığını sürdürdüğünü gösteriyor. Prof. David Bunis, bu üniversitede Ladino dilbilimi alanında çalışan en önemli isimlerden biri. Hazırladığı Judezmo’ya giriş kitabı ve Ladino’daki İbranice-Aramice unsurlara dair sözlüğü, alanın temel başvuru kaynakları arasında yer alıyor.
Ben Gurion Üniversitesi
Ben-Gurion Üniversitesi bünyesindeki Moshe David Gaon Center for Ladino Culture, Ladino’yu Balkanlar, Osmanlı mirası, folklor ve sözlü kültür üzerinden ele alan önemli bir merkez. Merkezi Dr. Eliezer Papo yönetiyor. Saraybosna doğumlu Papo, sözlü Yahudi edebiyatı, Sefarad folkloru ve Balkan Yahudi kültürü üzerine sekiz dilde yayın yapıyor. Merkez, Belgrad Üniversitesi ile ortak uluslararası konferanslar düzenlemiş ve Balkanlar’da Sefarad çalışmaları programlarının kurulmasına öncülük etmiştir. Her dönem açılan Ladino derslerine 50-60 öğrenci kaydoluyor. Merkezin yayımladığı El Prezente, Sefarad çalışmaları alanında hakemli bir akademik dergi.
İsrail Ulusal Kütüphanesi (National Library of Israel – NLI)
İsrail Ulusal Kütüphanesi, misyonu gereği Ladino dahil tüm Yahudi dillerinde yayımlanmış eserleri derlemeyi ve korumayı hedefliyor. Koleksiyonunda sürgün öncesi ve sonrasına ait Sefarad el yazmaları, erken dönem basılı kitaplar, Ladino dua kitapları, şiir ve müzik kayıtları yer alıyor. Kütüphanenin yönettiği Historical Jewish Press (JPress) portalı üzerinden Osmanlı İmparatorluğu’ndan New York’a uzanan geniş bir coğrafyada yayımlanmış Ladino gazetelerine tam metin olarak erişilebiliyor; Selanik’te çıkan La Epoca bunlardan biri. Son yıllarda Seattle merkezli Samis Vakfı’nın desteğiyle tarihçi Moshe David Gaon, gazeteci Robert Attal ve Yemen Yahudi cemaati lideri Yechiel Habshush’un kişisel arşivleri dijitalleştirildi. Sefarad geleneğine ait nadir Haggadot koleksiyonları da çevrimiçi erişime açıldı.
Autoridad Nasionala del Ladino / Akademia Nasionala del Ladino
1996’da İsrail parlamentosunun (Knesset) çıkardığı bir yasayla kurulan Autoridad Nasionala del Ladino, Ladino’nun korunması ve yaşatılması için oluşturulmuş dünyadaki tek devlet düzeyinde kurum. İlk başkanı İsrail’in beşinci cumhurbaşkanı Yitzhak Navon’du. Kurum; araştırma projeleri, yayınlar, tiyatro, müzik ve eğitim programları yürütüyor. Bünyesinden çıkan Aki Yerushalayim dergisi, İzmir doğumlu gazeteci Moşe Şaul’un editörlüğünde 1979-2016 arasında yayımlandı. Şaul, Ladino’nun Latin harfli yazım standardını geliştirdi; bugün dünya genelinde kabul gören bu imla sistemi onun çalışmasının ürünü. Dergi 2016’da mali nedenlerle ve okuyucu kitlesinin daralmasıyla basılı yayına son verdi; 2019’da yeni bir ekip tarafından dijital olarak yeniden hayata döndürüldü ve yılda iki-üç sayı çıkmaya devam ediyor.
2018’de İspanya Kraliyet Akademisi (RAE) ile iş birliğiyle Akademia Nasionala del Ladino kuruldu.
Prof. Ora Schwarzwald başkanlığında çalışan bu akademi, İspanyolca Dil Akademileri Birliği’nin (ASALE) 24. üyesi olma yolunda ilerliyor. Bu adım, Ladino’nun İspanyolca konuşan dünyanın resmen tanınan bir parçası haline gelmesi açısından tarihsel bir anlam taşıyor.
ABD
University of Washington (Seattle) – Stroum Center for Jewish Studies
Bünyesindeki Sephardic Studies Program, dünyanın en kapsamlı açık erişimli Ladino dijital koleksiyonlarından birini yönetiyor. Devin Naar liderliğinde yürütülen Sephardic Studies Digital Collection (SSDC), Seattle’daki yerel Sefarad topluluğundan ve giderek daha geniş bir coğrafyadan derlenen 500’den fazla orijinal Ladino kitabı ve binlerce belgeyi kapsıyor. Koleksiyon; dua kitapları, Haggadot, Me’am Lo’ez tefsirleri, romanlar, şiir derlemeleri, tiyatro metinleri, gazeteler, mektuplar, pasaportlar ve aile yadigârı belgelerden oluşuyor. Materyallerin büyük bölümü Osmanlı İmparatorluğu’nda üretilmiş; bir kısmı ise Viyana, Livorno, New York ve Seattle’da basılmış. Benmayor Koleksiyonu kapsamında Rodos, Marmara ve Tekirdağ kökenli Sefarad Yahudilerinden 1972’den itibaren derlenen 140’tan fazla romansa kaydı da arşivde yer alıyor. Ladino’nun İbranice harflerle yazılan yapısı nedeniyle standart optik karakter tanıma (OCR) teknolojileri yetersiz kaldığından, UW araştırmacıları makine öğrenmesi ve kalabalık kaynaklı transkripsiyon platformları üzerinde çalışarak Ladino gazetelerini aranabilir hale getirmeyi hedefliyor. 2013’ten bu yana her yıl düzenlenen Ladino Day etkinliği, akademisyenleri, topluluk üyelerini ve öğrencileri bir araya getiriyor. Seattle’daki son Ladino konuşucularıyla yürütülen sözlü tarih projesi de programın önemli çalışmalarından.
- jewishstudies.washington.edu/sephardic-studies
- jewishstudies.washington.edu/learning-ladino
- sephardiclibrary.org
Stanford Üniversitesi
Stanford Üniversitesi bünyesindeki Taube Center for Jewish Studies ve Middle Eastern Studies Forum tarafından ortaklaşa yürütülen Sephardi Studies Project, Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Ladino yazılı kültürüne odaklanır. Proje, Prof. Aron Rodrigue liderliğinde 2007’den bu yana Ladino metinlerini dijitalleştirerek çevrimiçi erişime açmaktadır. Nadir el yazmaları ve basılı eserler transliterasyon ve çeviri yoluyla araştırmacılara sunulur.
Projenin en önemli çıktılarından biri, bilinen en eski Ladino anı metinlerinden Sa’adi Besalel a-Levi’nin (1820–1903) yazılarının tam edisyonudur. A Jewish Voice from Ottoman Salonica adıyla 2012’de yayımlanan bu çalışma, Rodrigue ve Sarah Abrevaya Stein editörlüğünde hazırlanmıştır. Metin, Osmanlı Selanik’inde Yahudi nüfusunun yoğun olduğu bir dönemde gündelik yaşamı, modernleşme gerilimlerini ve toplumsal dönüşümü bir gazetecinin bakış açısından aktarır.
University of California, Los Angeles (UCLA)
Prof. Sarah Abrevaya Stein‘ın yürüttüğü bu kürsü, Sefarad tarihi ve Ladino kültürü üzerine önde gelen araştırma merkezlerinden biri. UCLA aynı zamanda 2012’den bu yana her yıl düzenlenen ucLADINO konferansına ev sahipliği yapıyor. Doktora öğrencisiyken Bryan Kirschen tarafından kurulan bu konferans, ABD’deki tek yıllık Ladino odaklı akademik buluşma. Dilbilim, tarih, hafıza, müzik, mutfak kültürü, toplumsal cinsiyet ve diaspora çalışmalarını buluşturan çok katmanlı bir tartışma alanı sunuyor. Konferans aynı zamanda topluluk panelleri ve müzik performanslarıyla akademi ile Sefarad toplulukları arasında doğrudan temas kuruyor.
2026’daki 14. konferansın teması “The Ladino Diaspora and Community Resilience: Memory and Adaptation”; açılış konuşmasını müzikolog Edwin Seroussi yapacak.
Diğer ABD Kurumları
Binghamton Üniversitesi‘nde Bryan Kirschen dilbilim perspektifinden Ladino öğretimi ve belgelenmesi üzerine çalışıyor; ucLADINO konferansının kurucusu, American Ladino League’in kurucu yöneticilerinden ve Documenting Judeo-Spanish adlı dijital platformun yürütücüsü. Bu platform, dünya genelinden derlenen Soletreo el yazmalarını interaktif bir biçimde öğretmeye ve deşifre etmeye olanak tanıyor.
Vanderbilt Üniversitesi‘nde Julia Phillips Cohen Osmanlı Sefarad tarihi alanında öncü çalışmalarıyla tanınıyor. Michigan Üniversitesi’ndeki Frankel Center bünyesinde Judeo-İspanyolca kaynaklar ve dersler bulunuyor. University of Pennsylvania‘da Studies in Ladino dersi Sefarad tarihi, dilin fonolojisi ve anadil konuşucularıyla etkileşimli çalışma içeriyor. Harvard Üniversitesi, 2023’ten itibaren açılan LADINO16: Beginning Judeo-Spanish programıyla Ladino’yu müfredatına dahil etti; program 15. yüzyıl dini şiirlerinden 20. yüzyıl New York’unda yayımlanan hiciv dergilerine uzanan geniş bir materyal yelpazesi kullanıyor. Tufts ve UC Berkeley de Ladino ve Sefarad çalışmaları odaklı programlarla alana katkı sağlıyor.
ABD’de Ladino çalışmaları tek bir merkeze değil, dağınık ama güçlü bir akademik ağa dayanıyor; bu kurumlarda Ladino her zaman ayrı bir bölüm adıyla görünmeyebilir ama dersler, seminerler ve öğretim üyelerinin uzmanlık alanları üzerinden alana sürekli katkı sağlanıyor.
Avrupa
Institut National des Langues et Civilisations Orientales – Paris (Fransa)
Judeo-İspanyolca öğretiminin en köklü kurumsal merkezlerinden biri. INALCO’nun Ladino ile ilişkisi 1967’ye uzanır: o yıl Haïm Vidal Séphiha Sorbonne’da Judeo-İspanyolca alanında ilk profesörlük unvanını aldı ve bu akademik hat INALCO’da sürdürüldü.
Bugün kurum, dil, edebiyat ve medeniyet boyutlarını kapsayan dört seviyeli bir müfredat sunar; uzaktan eğitim (CNED) seçeneğiyle erişim genişletilir. Judeo-İspanyolca/İbranice, Judeo-İspanyolca/Türkçe ve Judeo-İspanyolca/Modern Yunanca gibi çift dilli sertifika programları bulunur.
Marie-Christine Bornes-Varol uzun yıllar bu alanda ders vermiştir. Bünyesindeki CERMOM araştırma merkezi, Yahudi dilleri ve Akdeniz kültürleri üzerine disiplinlerarası çalışmalar yürütür. Paris’teki Ladino çalışmaları, sınıf içi öğretimin ötesinde araştırma, dil politikası ve kültürel miras alanlarına da yayılır.
Alliance Israélite Universelle Arşivleri – Paris
1860’lardan itibaren Osmanlı İmparatorluğu’nda Fransızca eğitim veren okullar açan bu kurum, geniş bir belge birikimi oluşturmuştur. Arşivlerinde 19. yüzyıl Ladino basını, okul kayıtları, el yazmaları ve Sefarad eğitim tarihine dair birincil kaynaklar bulunur.
Ladino’nun 19. ve 20. yüzyıldaki toplumsal dönüşümünü anlamak için bu arşivler, metin külliyatı kadar belirleyicidir.
University of Basel – Basel (İsviçre)
Beatrice Schmid, 1999’dan bu yana İber-Roman dilbilimi çerçevesinde Ladino üzerine çalışan bir araştırma grubuna liderlik etmektedir. Bu grubun geliştirdiği Corpus MemTet, 1880–1930 yılları arasında İbranice harflerle basılmış metinlerden oluşan, yarım milyondan fazla kelime içeren büyük ölçekli bir Judeo-İspanyolca korpusudur.
Bu çalışma, Ladino’nun yazılı dil yapısını incelemek için temel kaynaklardan biri haline gelmiştir. Basel aynı zamanda yeni nesil araştırmacıların yetiştiği önemli bir merkezdir.
Oxford Centre for Hebrew and Jewish Studies – İngiltere
Oxford Üniversitesi bünyesindeki bu merkez, Ladino metinleri ve Sefarad tarihi üzerine seminerler düzenler. Oxford School of Rare Jewish Languages kapsamında Ladino dersleri açılmıştır.
Başlangıç düzeyinde İbranice ve Latin harfleriyle okuma ve Sefarad kültürüne giriş; orta düzeyde ise farklı alfabelerle metin okuma, ileri sözdizimi ve lehçeler müfredata dahil edilir. Program, Paris’teki EPHE/ILARA çevresiyle bağlantılıdır.
Bodleian Kütüphanesi’ndeki İbranice ve Judeo-İspanyolca koleksiyonlar araştırmacılar için önemli bir kaynak sunar.
İspanya
İspanya’da Judeo-İspanyolca hem tarihsel miras hem de dilbilimsel araştırma konusu olarak ele alınır. Consejo Superior de Investigaciones Científicas, Ladino edebiyatı ve romancero geleneği üzerine en köklü araştırma kurumlarından biridir.
University of Granada ve University of the Basque Country Ladino dersleri sunan üniversiteler arasındadır.
Real Academia Española’nin 2017’de başlattığı girişim, Academia Nacional del Ladino’nun kurulmasıyla somutlaşmıştır. Bu gelişme, Ladino’nun İspanyolca dünyası içindeki konumunun yeniden tanımlanmasına işaret eder.
