Künyesi
Dina Danon, The Jews of Ottoman Izmir: A Modern History (Osmanlı Dönemi İzmir Yahudileri: Modern Tarih)
Yayın tarihi: 2020 (Stanford University Press)
Türkçe çeviri: Seda Kutsal, Monografi Yayınları, 2024
Sayfa sayısı: İngilizce baskı 272 s. | Türkçe baskı 248 s.
ISBN: 978-1503610910 (İngilizce) | 9786259908649 (Türkçe)
İngilizcesi basılı ve e-kitap formatlarında, Türkçesi sadece basılı formatta mevcut.
Konu ve İçerik
Dina Danon kitabına 1899 yılından bir sahneyle başlar. Otuz yılı aşkın bir süre hahambaşılık yapan Abraham Palacci yeni ölmüştür ve cemaat halefi seçemediği için neredeyse felç durumdadır. O ilkbaharda dönemin en uzun soluklu Ladino gazetesi La Buena Esperanza, Simon ile Reuben adlı iki kurgusal karakter arasında geçen yarı Talmudik bir tartışma yayımlar. Mesele, cemaat gelirinin büyük kısmını oluşturan kaşer et üzerindeki gabela vergisi ve dini kasaplara, yani shohatim‘e yapılan ödemelerdir. Simon geleneği savunur: kurallar eskiden kondu, şimdiye kadar bir sorun yaşanmadı. Reuben kabul etmez. “Halkımız fakir,” der; “halkımız geçinemezken bir de başkalarına yardım etmek için mi ölsün?”
Bu küçük diyalog, Danon’un kitabının kavramsal eksenini oluşturur. Reuben’in sözlerinde belirleyici olan, yoksulluğa yapılan vurgudan çok bir zaman ayrımı kurmasıdır: agora (şimdi) ile otros tiempos (başka zamanlar) arasında bir kopuş vardır ve eskiden meşru sayılan düzenlemeler artık katlanılır olmaktan çıkmıştır. Danon, İzmir Yahudilerinin modern çağla karşılaşmasını bu kopuşun izinde okur. Avrupa Yahudilerinin modernlikle karşılaşmasını biçimlendiren asimilasyon, sekülerleşme, ulusdevlete entegrasyon gibi kavramların İzmir için pek açıklayıcı olmadığını söyler. Çünkü Osmanlı bağlamında Yahudi olmak bir “sorun” değildir; farklılık zaten imparatorluğun toplumsal yapısının çimentosudur. Öyleyse böyle bir ortamda modernleşme neyin etrafında döner? Danon’un cevabı din üzerinden değil, yoksulluk ve sınıf üzerinden ilerler.
Kitabın açılış bölümü Juderia’yı, yani Yahudi mahallesini ve onun sokaklarındaki dilencileri merkeze alır. 19. yüzyılın sonuna gelindiğinde İzmir Yahudilerinin yaklaşık üçte biri yaşamını ancak hayır kurumlarının yardımıyla sürdürmektedir. Bir zamanlar gümrük memuru, vergi mültezimi ve çevirmen olan cemaat artık manav, terzi, seyyar satıcı ve dilencilerden oluşmaktadır. Danon, Purim kutlamalarındaki bağış pratiklerinden Rus Yahudi mültecilerin akınına, oradan Rothschild Hastanesi’nin kuruluşuna uzanan bir hat çizerek yoksulluğun nasıl gündelik hayatın merkezi meselesi haline geldiğini gösterir.
İkinci bölüm başlığını yine bir Ladino sorudan alır: Kualo es la vera karidad? (Gerçek hayır kurumu nedir?). Burada geleneksel sadaka anlayışının nasıl çözüldüğü anlatılır. Yoksulluk artık sineye çekilecek bir kader değil, üzerine gidilmesi gereken sosyal bir hastalıktır. Alliance Israélite Universelle’in açtığı meslek kursları, çıraklık programları, ticari eğitim girişimleri bu yeni anlayışın kurumsal yüzüdür: yoksul kurtarılacak değil, “üretkenleştirilecek”tir. Üçüncü bölüm İzmir’in yeni semti Karataş’a taşınır. Kıyıdaki bu mahalle yükselen Yahudi burjuvazisinin yaşam alanı haline gelir. Danon burada modern hayırseverlik kültürünü, yeni sosyalleşme biçimlerini, değişen cinsiyet rollerini ve burjuva saygınlığının gündelik kodlarını izler. Kahvehaneler, dernekler, salon görgüsü, “kendine sahip olma” anlayışı, kısacası bir orta sınıf etiği şekillenmektedir.
Son iki bölüm cemaat yönetimine döner. Dördüncü bölüm gabela tartışmasını ve Ladino basınının nasıl bir kamusal alan yarattığını ele alır. Danon’un en özgün katkılarından biri burada belirir: yeni doğan bir özne olarak el puevlo, yani “halk”. El puevlo artık geleneksel dini otoriteye meydan okuyan, kendi haklarını dile getiren ve cemaat finansmanının nasıl işlemesi gerektiği konusunda söz hakkı talep eden bir aktördür. Beşinci bölüm hahambaşılık ile yeni laik liderlik arasındaki çekişmeleri inceler; servet sahipleriyle hahamlar arasındaki eski ittifak çözülürken cemaatin temsili meclislere, yazılı tüzüklere ve rasyonel yönetim biçimlerine doğru evrilişini takip eder.
Danon kitabı baştan sona Ladino kaynaklara dayandırır: Hahambaşılığa yazılan ciltler dolusu mektup, La Buena Esperanza ve diğer Ladino gazete koleksiyonları, pinkas adı verilen cemaat kayıt defterleri, Alliance arşivleri. Sonuç, dilencisinden ev kadınına, hahambaşından gazete yazarına dek geniş bir sosyal yelpazeye ses veren bir Osmanlı şehir tarihidir.
İçindekiler
- Giriş: İzmir Yahudilerinin modern tarihine bakış, metodoloji, Ladino arşivlerinin önemi
- Juderia ve Kamusal Alan
- İzmir’in Yahudi mahallesi Juderia’nın gündelik yaşamı
- Sokaktaki yoksullar ve yardım pratikleri
- Hayır kurumlarının işleyişi, Rothschild Hastanesi örneği
- Gerçek Hayır Kurumu Nedir?
- Geleneksel sadaka anlayışının dönüşümü
- Modern hayır kurumlarının ve derneklerin yükselişi
- Alliance Israélite Universelle’in eğitim ve yardım faaliyetleri
- Ticari eğitim ve meslek kurslarının toplumsal etkisi
- Ondan Bir Mösyö Yaratın!
- Karataş’ın yeni Yahudi burjuvazisinin mekânı olarak yükselişi
- Orta sınıf ve seçkinler arasında yeni kimlik arayışları
- Modernleşen boş zaman anlayışları (tiyatro, kahvehaneler, sosyal kulüpler)
- Kehilla’yı Ayakta Tutmak
- Cemaatin finansal yapısı ve gabela sistemi
- Vergi uygulamaları ve yoksul–zengin gerilimi
- Ladino basını ve kamusal tartışmaların şekillenmesi
- Cemaat içinde siyasallaşma eğilimleri
- Otorite ve Liderlik
- Hahambaşılık ve dini otoritenin rolü
- Laik önderlerin yükselişi ve yeni liderlik modelleri
- Dini ve sivil otoriteler arasındaki çekişmeler
- Sonuç: 19. yüzyıl sonundan 20. yüzyıl başına, İzmir Yahudilerinde modernleşmenin çelişkileri ve süreklilikleri
Neden İlginizi Çekebilir?
Modern Yahudi tarihini Avrupa üzerinden, yani Aydınlanma, asimilasyon ve ulusdevlete entegrasyon kavramlarıyla okumaya alışkın okurlar için Danon farklı bir model sunar. Yahudi olmanın olağan olduğu, dini farklılığın bir “sorun” oluşturmadığı bir kentte modernleşme nasıl yaşandı sorusu, kitabın çıkış noktasıdır.
Osmanlı sosyal tarihi, kent tarihi ve sınıf tarihiyle ilgilenenler için kitap, klasik kurumsal anlatıların ötesine geçen bir gündelik hayat dokusu sunar: gabela tartışmaları, Karataş’ın yükselişi, Rothschild Hastanesi’nin kuruluşu, Alliance’ın meslek kursları, Ladino basınının kamusal etkisi.
İzmir tarihiyle ilgilenenler için ise Danon’un anlattığı, kayıp bir şehir manzarasıdır: Juderia’nın sokakları, Karataş’ın burjuva hayatı, Ladino gazetelerin polemikleri ve cemaatin kendi içinde verdiği uzun soluklu tartışmalar.
Yazar Hakkında
Dina Danon, New York’taki Binghamton Üniversitesi’nde Yahudi Çalışmaları ve Tarihi alanında doçenttir. Stanford Üniversitesi’nde tamamladığı doktora çalışmasını temel alarak kaleme aldığı The Jews of Ottoman Izmir, onun ilk kitabıdır. Modern Sefarad tarihi, Akdeniz Yahudiliği ve Ladino kültürü üzerine araştırmalar yapmaktadır. Ayrıca Ladino’nun korunmasına yönelik “Ladino Lab” girişimini yürütmektedir.
Danon, Dina. The Jews of Ottoman Izmir: A Modern History. Stanford, CA: Stanford University Press, 2020.
Danon, Dina. Osmanlı Dönemi İzmir Yahudileri: Modern Tarih. Çev. Seda Kutsal. İstanbul: Monografi Yayınları, 2024.
