Ladino on the Internet

Künye

Carlos Yebra López, Ladino on the Internet: Sepharad 4 (İnternette Ladino: Sefarad 4)
Yayın tarihi: 2025
Yayın Evi: Routledge, Taylor & Francis Group
Yayın dizisi: Routledge Studies in Jewish Languages
Sayfa sayısı: 269
ISBN: 9781032753652 (ciltli), 9781032753683 (karton kapak), 9781003473664 (e-kitap) Basılı, e-kitap ve açık erişim (CC-BY 4.0) formatlarında mevcut.
Türkçe çevirisi: Yok

Neden İlginizi Çekebilir

Yebra López’in kitabı, son yıllarda yayımlanmış Yahudi dilleri çalışmaları arasında belki de en güncel olanı, çünkü 2024 ortasına kadar süren bir tarama üzerine kuruluyor. Ladino’nun bugünkü durumunu yıllık değil neredeyse aylık ölçekte takip eden okuyucu için, akademik ve aktivist çevrelerin bugüne kadarki çabalarının haritasını sunan bir referans niteliğindedir. Yazar üstelik bu çabaların hem akademisyeni hem aktivisti olduğu için, sahanın içinden konuşuyor.

Tehlikedeki dillerin dijital canlandırılması meselesine genel olarak ilgi duyan okuyucu için kitap özellikle değerli, çünkü Ghil’ad Zuckermann’ın “Revivalistics” çerçevesini bir Yahudi dili üzerinde sistematik olarak uyguluyor. Hangi araç hangi dille hangi durumda işe yarıyor, hangi başarısız oluyor, sorularına ampirik yanıtlar veriyor. Yiddiş ile karşılaştırmalar boyunca bu kuramsal çerçeve canlanıyor.

Sefarad kültürünün 21. yüzyılda nasıl şekillendiğini merak eden okuyucu, Yebra López’in “Sefarad 4” kavramında özellikle ilginç bir argüman buluyor. 1492 sürgününden bu yana üçe ayrılan diaspora tarihine dördüncü, dijital bir aşama eklemek, Sefarad çalışmalarının kuramsal haritasını yeniden çizen bir hamle. Ladino bu dördüncü aşamada artık coğrafyaya değil, sunuculara ve uygulamalara bağlanıyor.

Netflix’te 2021’de yayımlanan iki dizinin, Kulüp ve The Beauty Queen of Jerusalem, Ladino’ya etkisini akademik bir mercek altında inceleyen ilk kapsamlı çalışmayı arayan okuyucu için kitabın beşinci bölümü doğrudan ilgi alanıdır. Dilbilim altyapısıyla alt yazı politikalarına, dublajdan dizinin Ladino danışmanlarıyla yapılmış özel görüşmelere uzanan bir çözümleme sunuyor.

Dijital insani bilimler, sosyal medya araştırmaları ve internet aktivizmi alanlarında çalışan okuyucu için kitabın metodu da ilgiyi hak ediyor. Yebra López klasik literatür taramasını anketler, özel görüşmeler, niceliksel veri çözümlemesi ve eleştirel söylem analiziyle birleştiriyor. Sonuç, sadece dilbilim değil, bir saha çalışmasının dijital versiyonu.

Konu ve İçerik

Kitabın çıkış noktası, Ladino araştırmalarındaki yaygın bir varsayıma karşı çıkmaktır: Ladino’nun bugün hâlâ büyük ölçüde çevrim dışı, yani konuşma ve yazışma yoluyla yaşatıldığı, internetin ise bu çevrim dışı yaşamın pasif bir uzantısı veya destekleyicisi olduğu varsayımı. Yebra López bu varsayımın artık geçersiz olduğunu kanıtlamayı amaçlar. Ona göre 21. yüzyılda küresel Ladino konuşan topluluk her şeyden önce çevrimiçi bağlantı kurar; dilsel etkileşimin büyük çoğunluğu bu mecrada gerçekleşir, ve dil ile topluluk burada karşılıklı etkileşim içinde sürekli yeniden şekillenir.

Bu argüman bir kavramsal yenilikle çerçevelenir: “Sefarad 4”. Yidiş tarihçisi Max Weinreich 1973 tarihli klasik çalışmasında Aşkenaz’ı dört aşamaya ayırmış, izleyen Sefarad araştırmacıları bu modeli adapte ederek Sefarad tarihini üç aşamada incelemiştir. Sefarad 1: 1. yüzyıldan 1492’ye kadar İber Yarımadası’ndaki Yahudi yerleşimi ve proto-Ladino’nun ortaya çıkışı. Sefarad 2: 1492’den 20. yüzyılın ortasına kadar Akdeniz havzasında Sefarad diasporası, Haketia (Kuzey Fas merkezli) ile Cudezmo (Osmanlı topraklarında, özellikle bugünkü Türkiye ve Yunanistan’da) ayrımının billurlaşması. Sefarad 3: 1950’lerden itibaren İsrail ve Amerika’ya yönelen küresel diaspora; Holokost, Türkiye Varlık Vergisi (1940’lar), İsrail Devleti’nin kuruluşu (1948) ve İstanbul pogromu (1955) bu büyük göçleri tetikleyen olaylar arasındadır. Yebra López bu üçlü sınıflandırmaya dördüncü, dijital bir aşama ekler: Sefarad 4. Bu aşama 21. yüzyılda Ladino’nun internete girmesiyle başlamış, ve internetin kendi dönemleştirmesine paralel olarak Web 1.0, 2.0 ve 3.0 alt aşamalarına ayrılır. Kitap bu yapıya göre üç ana kısma bölünür.

Birinci kısım, Web 1.0 ya da “ağırlıkla okunan” aşamayı (1990’lardan itibaren) ele alır ve esas olarak yazışma çevrelerine ayrılmıştır. Bu kısmın merkezi 1999’da Rachel Bortnick tarafından kurulan Ladinokomunita e-posta listesidir. Yebra López bu listenin Ladino siber-konuşma dilinin standartlaştırılmasındaki rolünü, imla, eğitim ve dil canlandırma stratejileri üzerindeki etkisini ayrıntıyla inceler. Aynı bölümde Ladino Culture Forum ve SefaradiMuestro gibi paralel platformlar da analiz edilir.

İkinci kısım, kitabın ağırlık merkezi, Web 2.0 ya da “katılımcı, çok-göstergeli, çok-modlu sosyal” aşamaya (2000’lerden itibaren) ayrılmıştır ve dört bölümden oluşur. İkinci bölüm, 2011’den itibaren YouTube’da kurulan dijital arşivleri, Autoridad Nasionala del Ladino i su Kultura, eSefarad CCSefarad, Wikitongues, Ladino 21 (yazarın kendi kurucusu olduğu girişim), ve VLACH gibi projeleri inceler. Üçüncü bölüm, 2017’den itibaren sosyal medya platformları (Facebook, X, WhatsApp, TikTok) ve dil öğrenme uygulamalarını (Duolingo, uTalk) ele alır. Dördüncü bölüm, COVID-19 pandemisinin tetiklediği 2020-2022 “Zoom patlaması”nı, Sephardic Digital Academy, Enkontros de Alhad ve Oxford School of Rare Jewish Languages (yazarın eğitmen olarak görev aldığı kurum) gibi çevrimiçi okulları çözümler. Beşinci bölüm, kitabın en geniş yankı uyandıran kısımlarından biri, 2021’de Netflix’te yayımlanan iki dizide Ladino’nun kullanımını inceler: Kulüp (2021) ve The Beauty Queen of Jerusalem (2021). Yebra López bu dizilerin Ladino danışmanlarıyla özel görüşmeler yapmış, ayrı bir izleyici anketi düzenlemiş ve nicel ile niteliksel bir karşılaştırmalı analiz sunmuştur. Bu analizde dublaj ve alt yazı politikalarının dilin canlandırılmasındaki rolü ele alınır, ve Yidiş için Shtisel (2018) ve Unorthodox (2020) ile karşılaştırma yapılarak Netflix’teki Ladino’nun nasıl iyileştirilebileceğine dair bir çerçeve önerilir.

Üçüncü kısım, henüz embriyon halindeki Web 3.0’a, yani “merkezsizleştirilmiş, blockchain ve token tabanlı” aşamaya (2010’lardan itibaren) ayrılmıştır. Altıncı bölüm, Yebra López’in deneme niteliğinde “Sefarad 5?” diye adlandırdığı bir döneme bakar: metaverse, ağ devleti (network state) kavramları, NFT’ler ve Ladino’nun bu yeni teknolojilerde olası geleceği.

Kitap boyunca yöntemsel çerçeveyi Ghil’ad Zuckermann’ın 2020 tarihli Revivalistics eseri sağlar. Zuckermann dilsel canlandırma çabalarını üç kategoriye ayırır: reclamation (artık konuşulmayan bir dilin diriltilmesi, mesela 20. yüzyılda İbranice’nin yeniden canlandırılması), reinvigoration (yüksek konuşur sayısına rağmen tehlikede olan bir dilin canlandırılması, mesela Yidiş), ve revitalisation (kuşaklar arası aktarımı asgariye inmiş, ciddi tehlikedeki bir dilin canlandırılması, ki Ladino bu kategoriye girer). Yebra López bu çerçeveyi Ladino vakasına uygular, Yidiş ve İbranice canlandırma deneyimleriyle karşılaştırır, ve hangi stratejilerin başarılı olduğunu, hangilerinin ters teptiğini analiz eder.

Sonuç bölümünde Yebra López, Ladino topluluğunun dijital eğitimine dair somut öneriler sunar. Kitabın esas iddiası şudur: Ladino canlandırma çabalarının başarısı artık akademisyenlerin tek başına çalıştığı saha araştırmasından çok, çevrimiçi topluluğun kendi kendini örgütleyebildiği platformlara bağlıdır. Dijital, Ladino için bir yan kanal değil, ana yatak olmuştur.

İçindekiler

Acknowledgements (Teşekkür)
Introduction: Theoretical Framework, Scope, Methodology, and Chapters (Giriş: Kuramsal Çerçeve, Kapsam, Yöntem ve Bölümler)

Birinci Kısım: Web 1.0: The Mostly-Read Stage (1990s-) (Birinci Kısım: Web 1.0: Ağırlıkla Okunan Aşama, 1990’lardan İtibaren)

Correspondence Circles (1999-): Ladinokomunita, Ladino Culture Forum, and SefaradiMuestro
(Yazışma Çevreleri, 1999’dan İtibaren: Ladinokomunita, Ladino Culture Forum ve SefaradiMuestro)

Part 2: Web 2.0: The Participative, Multisemiotic, Multimodal Social Stage (2000s-)
(İkinci Kısım: Web 2.0: Katılımcı, Çok-Göstergeli, Çok-Modlu Sosyal Aşama, 2000’lerden İtibaren)

Digital Archives on YouTube (2011-): Autoridad Nasionala del Ladino i su Kultura, eSefarad CCSefarad, Wikitongues, Ladino 21, and VLACH (YouTube’daki Dijital Arşivler, 2011’den İtibaren)
Social Media and Language Learning Apps (2017-): Facebook, X, WhatsApp, TikTok, Duolingo, and uTalk (Sosyal Medya ve Dil Öğrenme Uygulamaları, 2017’den İtibaren)
Zoom Boom (2020-2): The Sephardic Digital Academy, Enkontros de Alhad, the Oxford School of Rare Jewish Languages (Zoom Patlaması, 2020-2022: Sephardic Digital Academy, Enkontros de Alhad, Oxford Nadir Yahudi Dilleri Okulu)
Video-On-Demand and Streaming Services (2021-): The Netflix Shows Kulüp and The Beauty Queen of Jerusalem (Talep Üzerine Video ve Yayın Servisleri, 2021’den İtibaren: Netflix Dizileri Kulüp ve The Beauty Queen of Jerusalem)

Part 3: Web 3.0: The Decentralised, Blockchain- and Token-Based Stage (2010s-)
(Üçüncü Kısım: Web 3.0: Merkezsizleştirilmiş, Blockchain ve Token Tabanlı Aşama, 2010’lardan İtibaren)

Sepharad 5? (2022-): The Metaverse and the Network State (Sefarad 5?, 2022’den İtibaren: Metaverse ve Ağ Devleti)
Conclusion: Main Findings and Future Avenues for Research (Sonuç: Temel Bulgular ve Gelecekteki Araştırma Yönleri)
References (Kaynakça)
Index (Dizin)

Yazar Hakkında

Carlos Yebra López, İspanya’nın Zaragoza şehrinde doğmuş, çağdaş İspanyol dilbilimi ve Yahudi dilleri alanında çalışan akademisyendir. Eğitim hayatına Zaragoza Üniversitesi’nde Felsefe lisansı (2010) ve Eğitim yüksek lisansı (2011) ile başladı. 2012’de Londra’daki Birkbeck College’dan ikinci felsefe yüksek lisansını, 2015’te Portsmouth Üniversitesi’nden Çeviri Çalışmaları diplomasını aldı. 2020’de New York Üniversitesi’nden (NYU) İspanyol ve Portekiz Dilleri ve Edebiyatları alanında doktorasını tamamladı.

Şu anda California State University, Fullerton’da Modern Diller ve Edebiyatlar Bölümü’nde İspanyol Dilbilimi yardımcı doçenti olarak görev yapmaktadır. Aynı zamanda Oxford Nadir Yahudi Dilleri Okulu’nda Ladino eğitmenliği yapmış, Ladino 21 Community Interest Company adlı kamusal erişim girişiminin ve dijital arşivinin kurucusu ve CEO’sudur. UCL’de Birleşik Krallık Araştırma ve İnovasyon Konseyi (UKRI) tarafından desteklenen “Digital Jewish Revivalistics: The Case of Ladino” projesinde araştırmacı olarak çalışmıştır.

Akademik ilgi alanları, Global Hispanophone (küresel İspanyolca dünyası), tehlikedeki diller (özellikle Ladino), dil ideolojileri ve hiper-poliglossi gibi konuları kapsar. Hyperpolyglots Uluslararası Derneği (HYPIA) üyesidir. Ladino on the Internet, Yebra López’in tek yazarlı ilk kitabıdır; ikinci kitabı Critical Polyglot Studies (Usman Chohan ile birlikte) 2025’te aynı yıl Routledge tarafından yayımlandı. Journal of Jewish Languages, Marx & Philosophy Society ve çeşitli akademik dergilerde Ladino dilinin ontolojisi, Sefarad alfabe sistemleri (Rashi ve Solitreo), ve dilsel canlandırma üzerine makaleler yayımlamıştır.