Ladino, 1492’de İspanya’dan sürgün edilen Sefarad Yahudilerinin dili. Kastilya İspanyolcasından geliyor ama modern İspanyolca değil; 15. yüzyılda konuşulan, o günden bu yana İspanya’dan kopuk kalan, kendi yolunda evrilen bir dil. Osmanlı topraklarına, Balkanlara, Kuzey Afrika’ya yayılan Yahudi toplulukları bu dili yanlarında taşıdı. Gittikleri her yerde yerel dillerden kelimeler aldı; Türkçe, Yunanca, Arapça, Fransızca. Ama özü korudu. Bugün Ladino’nun birden fazla adı var: Judeo-Espanyol, Judezmo, Spaniolit. Birden fazla lehçesi de. İstanbul Ladinosuyla Selanik Ladinosu aynı değil, Fas’taki Haketia ise bambaşka bir kol. Bu çeşitlilik dilin zenginliği; ama aynı zamanda öğrenmeyi karmaşık kılan şeylerden biri.
Peki bu dili öğrenmek ne demek? Çünkü Ladino, yaygın bir dil öğrenmek gibi değil. Dünyada yüzlerce hatta binlerce örneği olan, günlük hayatta karşılığı kalmamış dillerden biri bu. Akademisyen değilseniz ya da bu konu özelinde bir profesyonel değilseniz, pratik bir getirisi de yok. Aynı zamana ve emeğe modern İspanyolca öğrense yirmi ülkede beş yüz milyon kişiyle konuşabilir. Dolayısıyla bu dili öğrenmek için dış motivasyondan çok iç motivasyon gerekiyor. O iç motivasyon da kişiden kişiye değişiyor. Kimisi için nostaljik bir yolculuk; ailesi ve ataları. Kimisi için saf merak ya da bir hobi. Tarihçi ve dilbilimci meraklıları için ise eski gazeteler, mektuplar, arşivler; Rashi harfleriyle yazılmış belgeleri okuyabilmek.
Bu yazı kişisel meraktan yola çıkarak Ladino öğrenmek isteyenler için “nereden başlasam?” sorusuna pratik bir yanıt vermek amacıyla mevcut kaynakları bir araya getiriyor.
Bu dile dair Türkçe olarak konuya en iyi giriş noktalarından biri Karen Gerşon Şarhon‘un iki bölümlük röportajı.
Şarhon, Ladino’nun kökeni ve Osmanlı coğrafyasındaki dönüşümünden dilin bugünkü durumuna kadar pek çok konuyu ele alıyor.
İkisi birlikte yaklaşık otuz dakika.
- Karen Gerşon Şarhon ile Sefarad Kültürü ve Ladino Üzerine – 1 (11 Mart 2026, 15:55, Şalom TV)
- Karen Gerşon Şarhon ile Sefarad Kültürü ve Ladino Üzerine – 2 (30 Mart 2026, 14:52, Şalom TV)
Şarhon’un Şalom Gazetesi’nin YouTube kanalında yayımlanan on bölümlük bir ders serisi de var. 2017 yılında kaydedilen bu videolar ortalama yarım saat. Dil kurallarının yanı sıra Sefarad kültürünü, atasözlerini, müziği ve günlük diyalogları kapsıyor.
Ladino en Kaza
Ladino en Kaza, UC Berkeley’den Julia Peck tarafından Nesi Altaras ile birlikte geliştirilen farklı bir öğrenme yaklaşımı. UC Berkeley Dilbilim Bölümü ve Yahudi Araştırmaları Merkezi tarafından desteklenen proje, Rachel Amado Bortnick da dahil olmak üzere pek çok Ladino konuşucusunun katkısıyla şekillendi.
Fikir şu: Evinizin bir odasını Ladino konuşulan bir alana dönüştürüyorsunuz. Mutfak ve banyo için hazırlanmış kelime kartları, rehber ve Ladino kelime listelerinden oluşan bir kit var. Site İngilizce ve Türkçe olarak mevcut.
- ladinoenkaza.com
- Nasıl Dil Yuvası Kurulur ve Sık Sorulan Sorular
- Mutfak için Kelime Kartları (Türkçe-Ladino PDF)
- Banyo için Kelime Kartları (Türkçe-Ladino PDF)
- Mutfak için Kelime Kartları (İngilizce-Ladino PDF)
- Banyo için Kelime Kartları (İngilizce-Ladino PDF)
Mi Mundo En Ladino
Mi Mundo En Ladino, Ladino’da resimli ilk kelime kitabı. Nesi Altaras, Eli Haligua ve Karen Gerşon Şarhon tarafından Ladino’ya uyarlanan kitap 2023’te İstanbul’da Hippo Kitap tarafından yayımlandı. Ev, mutfak, bahçe, sokak, ulaşım gibi günlük hayat temalarını Ladino sözcüklerle renkli illüstrasyonlar eşliğinde sunuyor. Dili görsel olarak tanımak isteyenler için iyi bir başlangıç noktası.
Sefarad Kültürü Araştırma Merkezi
Karen Gerşon Şarhon’un kurduğu Sefarad Kültürü Araştırma Merkezi (SKAM), İstanbul merkezli, Türkiye’deki Sefarad topluluğunun kültürel ve dilsel mirasını korumaya odaklanan bir dernek. Barselona merkezli Col·lectivaT ile ortaklaşa yürüttükleri Avrupa Birliği destekli proje kapsamında Ladino için bir dizi dijital araç geliştirdiler: otomatik çeviri uygulaması, veri merkezi ve 300 kısa öğrenme videosu. Çeviri aracı Ladino’dan Türkçe, İspanyolca ve İngilizce’ye iki yönlü çalışıyor; metni aynı zamanda seslendiriyor.
eSefarad
Ladino dilinde sohbetler, sunumlar dinlemek için eSefarad en kapsamlı YouTube kanalı olarak öne çıkıyor. Özellikle pandemi döneminde başlayan ve hâlâ devam eden Enkontros de Alhad, yani Pazar Buluşmaları serisi dikkat çekici. Her hafta Zoom üzerinden canlı yayınlanan bu söyleşilerde bir sunucu ve bir konuk Ladino ile üzerinden kişisel hikâyeler, müzik, tarih ve yemek kültürü üzerine sohbet ediyor. Arşiv olarak da değerli.
Ladinokomunita
Rachel Amado Bortnick‘in 1999’da kurduğu Ladinokomunita, e-posta üzerinden yürütülen bir yazışma çevresi. Sonradan Groups.io platformuna taşındı. Sefarad kültürü, tarihi ve Ladino dili üzerine tartışmalar, anılar, atasözleri, yemekler, kelime kökenleri. Türkiye, Rodos, Selanik ve dünyanın dört bir yanındaki Sefarad yaşamından hatıralar da bu platformda paylaşılıyor. Araştırmacılar ve deneyimli üyeler Ladino tarihi ve edebiyatı üzerine yazılar kaleme alıyor. Ücretsiz olarak katılıp yazışmaları okuyabilirsiniz.
Kantoniko
Kantoniko, Ladino öğrenenler için pratik bir dijital platform. Sözlük işlevi görüyor; Ladino, İngilizce, İspanyolca, Türkçe, Fransızca, Portekizce ve İbranice arasında çift yönlü çeviri yapabiliyor. Bunun yanında gramer notları, kelime listeleri ve örnek cümleler de sunuyor. Haftalık Echar Lashon buluşmaları da bu platform üzerinden duyuruluyor.
Ladino21
Ladino21, doktorasını New York Üniversitesi’nde tamamlamış İspanyol dilbilimci Carlos Yebra López‘in kurucusu olduğu, İngiltere merkezli kâr amacı gütmeyen bir firma statüsünde çalışan dijital platform. López aynı zamanda California State University’de öğretim üyesi ve Oxford School of Rare Jewish Languages’ta ücretsiz online Ladino dersleri veriyor. YouTube kanalı başlangıç için en kapsamlı kaynaklardan biri; kelime öğretiminden kültürel içeriklere, kısa derslerden uzun söyleşilere kadar geniş bir arşiv sunuyor.
López’in 2025’te Routledge yayınları arasında çıkan Ladino on the Internet kitabı, Ladino’nun dijital ortamda yeniden canlanışını ele alan ilk kapsamlı akademik çalışma. Açık erişimli ve İngilizce olarak ücretsiz indirilebilir. Kitabı bölümlere ayırarak PDF formatında bu sayfada paylaştım; kitabının tamamını veya ilgilendiğiniz bölümü indirip bir yapay zekâ aracıyla Türkçe olarak inceleyebilirsiniz.
Ayrıca López’in 2026 yılı sonlarına doğru, yine açık erişimli ve ücretsiz olarak Ladino öğrenmek isteyenler için bir ders kitabı yayımlaması da bekleniyor.
uTalk
uTalk, 150’den fazla dilde dil öğretimi sunan ücretli bir uygulama. Ladino modülü Ladino21 ile iş birliğiyle hazırlanmış; Rachel Amado Bortnick de seslendirme kadrosunda yer alıyor. 2.500’den fazla kelime ve cümle, oyun tabanlı öğrenme ve ana dil konuşucularından ses kayıtları içeriyor. Aylık, altı aylık ve yıllık abonelik seçenekleri mevcut.
American Ladino League
American Ladino League (ALL), pandemi döneminde çevrimiçi Ladino derslerine olan ilginin artmasıyla birlikte duyulan ihtiyaca yanıt olarak 2024’te kurulan, ABD merkezli kâr amacı gütmeyen bir kuruluş. Bryan Kirschen, Hannah Pressman ve Rachel Amado Bortnick tarafından yönetiliyor. Ladino konuşanlarını, öğrencileri ve araştırmacıları bir araya getiren ulusal bir ağ olmayı hedefliyor. Haftalık çevrimiçi buluşma etkinliği Ladino Lounge, farklı düzeylerdeki öğrencilere düzenli bir pratik ortamı sunuyor.
Autoridad Nasionala del Ladino
İsrail’de 1996’da kurulan Autoridad Nasionala del Ladino’nun YouTube kanalında da kapsamlı bir ders serisi var. Ortalama 10-15 dakikalık videolar; temel selamlaşmalardan Aki Yerushalayim yazım standartlarına kadar geniş bir müfredat kapsıyor. Dil gramer kurallarının yanı sıra Sefarad kültürü, müzik ve gelenekleriyle birlikte ele alınıyor.
Oxford School of Rare Jewish Languages
Oxford School of Rare Jewish Languages (OSRJL), 2021’de Oxford Üniversitesi bünyesinde kurulan ve kaybolmakta olan Yahudi dillerini ücretsiz online derslerle öğreten bir platform. Haketia, Baghdadi Judeo-Arabic, Classical Judeo-Arabic, Judeo-French, Judeo-Greek, Judeo-Hamadani, Judeo-Italian, Judeo-Moroccan, Judeo-Neo-Aramaic, Judeo-Persian, Judeo-Provençal, Judeo-Tat, Judeo-Turkish, Karaim, Kivruli, Ladino, Old Yiddish ve Yiddish dillerinde ücretsiz dersler sunuluyor. Metin okuma ve eski yazıları okuma gibi konular da müfredatta yer aldığından akademik, dilbilim ve tarih çalışması yapmak isteyenler için de uygun bir kaynak. Başvurular yılın belirli dönemlerinde açılıyor; web sayfasından takip edebilirsiniz.
Aki Yerushalayim
Aki Yerushalayim (Ladino’da “Burada Kudüs”), 1979’da İzmir doğumlu gazeteci Moşe Şaul tarafından kurulan, tamamen Ladino’da yayımlanan bir kültür dergisi. 2016’ya kadar basılı olarak çıktı; mali güçlükler ve okuyucu kitlesinin daralması nedeniyle kapandı. 2019’da yeni bir ekibin girişimiyle dijital olarak yeniden hayata döndü ve yılda iki-üç sayı çıkarmaya devam ediyor. Derginin en önemli katkılarından biri Ladino’nun Latin alfabesiyle yazım standardını belirlemesi; bugün dünya genelinde kabul gören bu sistem Şaul tarafından geliştirildi. Sayılar ücretsiz olarak indirilebiliyor.
Aki Estamos
Fransa’da bu alandaki en köklü yapı Aki Estamos. Paris merkezli bu dernek 1998’de kurulmuş; Judeo-İspanyolca dilini ve Sefarad kültürünü korumak ve genç nesillere aktarmak amacıyla çalışıyor. Ladino ve Fransızca atölyeleri, konferanslar, müzik etkinlikleri ve yemek kültürü üzerine buluşmalar düzenliyor. Sitesinde dergiler ve PDF formatında yayınlar mevcut; büyük bölümü Fransızca olmakla birlikte Ladino içerikler de var. Zoom üzerinden orta ve ileri seviye Ladino dersleri de sunuluyor.
Beginner’s Ladino
Alla Markova‘nın Beginner’s Ladino kitabı ilk olarak 2008’de iki CD eşliğinde çıktı; 2018’de online ses dosyalarıyla güncellenmiş yeni baskısı yayımlandı. Hippocrene Beginner’s serisinin bir parçası; seri 27 dilde yayımlanıyor ve hiç bilgisi olmayan başlangıç seviyesindeki öğrenciler için tasarlanmış. Ladino üzerine 13 ders; selamlaşma, aile, alışveriş, bayramlar gibi günlük konular üzerinden temel konuşma becerisi kazandırıyor. Her ders bir öncekinin üzerine inşa ediliyor, alıştırmalar, sorular ve diyaloglar içeriyor. Hem bireysel çalışma hem de sınıf ortamı için uygun.
Kitap Amazon‘dan temin edilebilir.
2008 baskısı internettetaranmış PDFolarak da dolaşıyor.
- Ses dosyaları için:hippocrenebooks.com/beginners-ladino-with-online-audio.html
