Modern Orthodox Judaism: A Documentary History

Künyesi

Zev Eleff, Modern Orthodox Judaism: A Documentary History
(Modern Ortodoks Yahudilik: Belgesel Bir Tarih)
Yayın tarihi: 2016
Yayınevi: The Jewish Publication Society / University of Nebraska Press
Yayın dizisi: JPS Anthologies of Jewish Thought
Sayfa sayısı: 568
ISBN: 9780827612570 (basılı), 9780827612914 (e-kitap)
Format: Basılı ve e-kitap
Türkçe tercüme: Yok

Konu ve İçerik

Eleff’in kitabı bir tezden çok bir arşivdir. 19. yüzyılın başından 21. yüzyılın ikinci on yılına uzanan iki yüzyıllık bir süreçte, kendini “Ortodoks” olarak gören Amerikalı Yahudilerin yaşadığı tartışmaları, çatışmaları ve kimlik arayışlarını birinci elden belgelerle aktarır. Kitabın iddiası mütevazıdır: Modern Ortodoks Yahudilik tek bir şeyin tarihi değildir, üst üste binmiş birçok tarihtir. Eleff bu tarihleri okuyucunun önüne döker, yorumu büyük ölçüde belgelerin kendisine bırakır, ama her bölümün başında ve sonunda kısa, açıklayıcı çerçeveleri kendi sesiyle çizer.

Kitabın açılışı 1824-1825 Charleston’a götürür. 21 Kasım 1824’te, Güney Carolina’nın liman kentindeki Beth Elohim cemaatinin mütevelli heyetine, kırk yedi genç Yahudi tarafından imzalanmış bir dilekçe sunulur; talep, kısaltılmış bir Şabat ayini ve İbraniceden arındırılmış bir ibadettir. Geri çevrilince 1825’te Reformed Society of Israelites’i kurarlar; öncüleri oyun yazarı ve gazeteci Isaac Harby’dir. Tüzükleri Tora’ya ve peygamberlere bağlılığı vurgular ama Talmud’a hiç değinmez. Bu küçük olay, Eleff’e göre Amerikan Yahudi tarihinde “Ortodoks” sözcüğünün anlam kazanmaya başladığı andır. Çünkü Charleston’dan önce Amerikan kıtasında “Ortodoks” diye bir kategori yoktu; geleneksel ibadet vardı, geleneği bozanlar vardı, ama bir karşı taraf olarak adlandırılması gereken bir reform hareketi henüz yoktu. Reform doğunca, geleneğe bağlı olanlar da kendilerini bir ad altında tanımlamak zorunda kaldılar. Modern Ortodoks Yahudiliğin tarihi bu zorunluluktan başlar.

Kitap üç ana bölüm üzerinden ilerler. Birinci bölüm, “Ortodoks Yahudilik ve Modern Amerikan Deneyimi”, 19. yüzyıl boyunca süren reform-gelenek mücadelesini izler. Eleff burada 1825-1900 arasındaki belgeleri toplar: Mordecai Noah’ın reformcuların “ilerlemek yerine geriye gittiklerini” söyleyen 1825 tarihli yazısı, Isaac Leeser’ın Charleston’lu Gustavus Poznanski’ye 1843’te yazdığı açık mektup, Abraham Rice’ın “koyun postuna bürünmüş kurtlar” diye nitelediği reformcular hakkındaki 1848 yazıları. Bu dönemin asıl meselelerinden biri, geleneksel ibadetin değiştirilmiş Reform dua kitaplarına (siddur ve mahzor) verilen yanıtıdır. Eliyahu Holzman’ın 1865’te Reform dua kitaplarını yakma çağrısını, Bernard Illowy’nin 1855’te yenilenmiş Reform mahzor’unu “salon masaları için süs eşyası” olarak küçümseyen yazısını, Samuel Myer Isaacs’ın 1866’da Aşkenaz minhag’ı ile Reform minhag’ı arasındaki ayrımı vurgulayan metnini bu bölümde okuruz. 1880’lerde Alexander Kohut ile Kaufmann Kohler arasında geçen ve ileride Ortodoks ile Muhafazakâr Yahudilik ayrımının tohumlarını atan ünlü tartışma da burada yer alır.

İkinci bölüm, “Modern Ortodoks Yahudilik için Çekişme”, 1880-1960 arasındaki büyük dönüşümü anlatır. Bu yıllarda Doğu Avrupa’dan, özellikle Rusya ve Polonya’dan, üç milyonu aşkın Yahudi Amerika’ya göçer. 1880’de Amerikan Yahudi nüfusu en fazla üç yüz bin iken 1920’de bu sayı üç milyonu geçer. Yeni gelenler ikiye bölünür: Amerika’yı Goldene Medine (altın diyar) olarak görenler ve Treifene Medine (kaşer olmayan diyar) olarak reddedenler. İkinci grup, mevcut Amerikan Ortodoks kurumlarına katılmayı reddederek kendi yapılarını, 1902’de kurulan Agudath Ha-Rabbonim (Amerika Ortodoks Rabbiler Birliği) gibi örgütlerini kurar. İlk grup ise Orthodox Union ve önce Ortodoks olarak konumlanan Jewish Theological Seminary çevresinde toplanır. Bu bölümde Eleff, Solomon Schechter’in 1902’deki “JTS Ortodoks mu?” tartışmasından, Bernard Revel’in 1928’de Yeshiva College’ı kurmasına, Joseph B. Soloveitchik’in 1954’te yazdığı “Sinagogda erkek ve kadın yan yana oturabilir mi?” başlıklı önemli halahacı görüşüne, 1945’te Mordecai Kaplan’ın aforoz edilmesine kadar geniş bir yelpaze sunar. Bu yıllarda “Modern Ortodoks” tabiri tartışmalı, hatta zaman zaman küçümseyici bir etiket olarak dolaşır. Bir Şikagolu rabbi 1940’larda “Modern Ortodoks” tabirini “kelimeler arası çelişki” olarak nitelendirip “Muhafazakâr Yahudiliğe doğru bükülen Ortodoks cemaatlerin” kullandığı bir terim olduğunu söyler.

Üçüncü bölüm, “Modern Ortodoks Hareket”, 1960’larda Norman Lamm’ın liderliğinde başlayan dirilişi anlatır. Yeshiva University’nin müstakbel başkanı olan Lamm, Ortodoks Yahudinin “halahaya tam bağlılığı” ile çevresindeki toplumsal akımlara “tam bir katılımı” arasında bir çelişki olmadığını savunan canlı bir programla geleneksel “Modern Ortodoks” etiketini yeniden hayata döndürür. 1965’te sosyolog Charles S. Liebman’ın “bir Modern Ortodoks ideolog arayışı” başlıklı yazısı, ardından genç Irving “Yitz” Greenberg’in 1966’daki “Ortodoksluğu Amerika’da geçerli kılmak” başlıklı manifestosu ve Aharon Lichtenstein’ın aynı yıl Greenberg’e yazdığı “Sevgili Yitzchak” başlıklı eleştirel mektup, hareketin entelektüel çekirdeğini oluşturur. Bu bölümde Eleff aynı zamanda gündelik kurumların doğuşunu da izler: 1937’de Brookline’da kurulan Maimonides School, Camp Moshava, Bernard Revel’in Yeshiva University’si, 1979’da David Silber tarafından kadınların ileri düzey Tora ve Talmud çalışması için kurulan Drisha Institute, kaşer denetimi için OU sembolünün 1933’te benimsenmesi, Yahudi-Hıristiyan diyaloğu üzerine Soloveitchik’in 1964 tarihli ünlü “Confrontation” makalesi.

Üçüncü bölümün sonraki kısımları, Modern Ortodoksluğun olgunlaştıkça karşılaştığı iç gerilimleri belgelemektedir. Belki de bu gerilimlerin en kritik olanı 14. bölümde işlenen “Sağa ve Sola Kayma”dır. Eleff, hareketin merkezinin 1980’ler ve 1990’larda kuşatma altında olduğunu gösterir. Bir yandan Mordechai Gifter gibi sağ-Litvanya rabbileri Lamm’ı ağır eleştirilerle hedefler ve “Tora u-Madda” (Tora ve laik bilim) sentezini “yanıltıcı satıcıların” işi olarak küçümser. Öbür yandan Avi Weiss ve Blu Greenberg gibi sol-eğilimli liderler, kadınların ibadet gruplarını, kadın bat mitzvah‘larını, hatta Modern Ortodoks bir hareketin Muhafazakâr-geleneksel cemaatlerle ittifak kurmasını savunmaya başlar. Eleff bu iki cephe arasındaki belgeleri yan yana koyar: Beş Yeshiva University rabbisinin 1984’te kadın ibadet gruplarına yasak getiren responsum‘u, Rivka Haut’un 1985’te “İsyan Değil, Dindarlık” başlıklı yanıtı, Eliezer Berkovits’in aynı yıl yayımlanan “Çok Az Halahacı Yahudilik” başlıklı sert eleştirisi.

Kitabın son bölümü, “Yeni Bir Yüzyılda Modern Ortodoks Yahudiliği Yeniden Düşünmek”, 21. yüzyılın ilk on beş yılını kapsar. Eleff burada Avi Weiss’in 1999’da kurduğu, Dov Linzer’in rosh yeshiva olarak yönettiği Yeshivat Chovevei Torah’ın 2003’te yayımladığı bildiriyle temsil ettiği “Open Orthodoxy” hareketini, ilk kez bir kadına rabba unvanı verilmesini, ve 2014’te Asher Lopatin’in “Modern Ortodoks Yahudiliği Geri Almak” başlıklı manifestosunu sunar. Aynı zamanda hareketin geleceği konusundaki kaygıları da yansıtır: Gary Bauman’ın 2011’de yazdığı “Modern Ortodoksluğun Çöküşü”, Jay P. Lefkowitz’in 2014’te ortaya attığı “Sosyal Ortodoksluk” kavramı (yani inanmadan ya da düşünmeden, sadece toplumsal bağlılık üzerinden Ortodoks olmak), kapanış belgeleri arasındadır.

Eleff’in temel argümanı, üç bölüm boyunca dolaylı ama tutarlı biçimde belirir: “Modern Ortodoks” etiketi, Avrupa’dan ithal edilmiş hazır bir kategori değildir. 19. yüzyıl Almanya’sındaki Samson Raphael Hirsch’in Tora im Derekh Eretz‘i ya da Esriel Hildesheimer’in Berlin’de 1873’te kurduğu rabbinik okul, Amerikan Modern Ortodoksluğunun atalarıdır ama doğrudan kaynakları değildir. Ne Hirsch ne Hildesheimer Siyonizmi destekledi, ne de “Ortodoks” etiketini benimsedi (Hirsch Gesetzestreuer Juden, yani “Tora’ya sadık Yahudiler” tabirini tercih ediyordu). Amerikan Modern Ortodoksluğu kendi koşullarında, Doğu Avrupa yeshiva geleneğini Amerikan kamusal hayatıyla, Siyonist coşkuyu kilise-devlet ayrımına saygıyla, geleneksel halahacı disiplini gönüllü dindarlıkla harmanlayan kendine özgü bir bileşim üretti. Bu bileşim hiçbir zaman tek başına “doğru” formülü bulamadı ve bulamamaya devam ediyor; kitabın tüm belgeleri bu arayışın açık uçlu hâlâ süren tarihinden parçalardır.

İçindekiler

• Foreword (Önsöz, Jacob J. Schacter tarafından)
• Preface (Yazarın Önsözü)
• Acknowledgments (Teşekkür)

Part 1: Orthodox Judaism and the Modern American Experience (Birinci Bölüm: Ortodoks Yahudilik ve Modern Amerikan Deneyimi)

• Engaging Reform (Reform ile Karşılaşmak)
• The Traditional Talmud and Response to Reform Prayer Books (Geleneksel Talmud ve Reform Dua Kitaplarına Yanıt)
• An Orthodox Ministry (Ortodoks Bir Ruhban Sınıfı)

Part 2: The Contest for Modern Orthodox Judaism (İkinci Bölüm: Modern Ortodoks Yahudilik için Çekişme)

• The Arrival of Eastern European Immigrants (Doğu Avrupa Göçmenlerinin Gelişi)
• Trailblazers (Yol Açıcılar)
• The Parting of the Ways: Orthodox and Conservative Judaism (Yolların Ayrılması: Ortodoks ve Muhafazakâr Yahudilik)

Part 3: A Modern Orthodox Movement (Üçüncü Bölüm: Bir Modern Ortodoks Hareket)

• Becoming Modern Orthodox Jews (Modern Ortodoks Yahudiler Olmak)
• Orthodox, Inc. (Ortodoks, A.Ş.)
• The Orthodox Synagogue and Rabbinate (Ortodoks Sinagog ve Rabbinik Yapı)
• The State of Orthodox Belief (Ortodoks İnancın Durumu)
• Responding to Tragedies and Triumphs (Trajedilere ve Zaferlere Yanıt)
• The Orthodox Family (Ortodoks Aile)
• From Rebbetzin to Rabbah (Rebbetzin’den Rabba’ya)
• Sliding to the Right and to the Left (Sağa ve Sola Kayma)
• Reconsidering Modern Orthodox Judaism in a New Century (Yeni Bir Yüzyılda Modern Ortodoks Yahudiliği Yeniden Düşünmek)
• Source Acknowledgments (Kaynaklar)
• Notes (Notlar)
• Author’s Note on Sources (Yazarın Kaynaklara Dair Notu)
• Selected Bibliography (Seçilmiş Kaynakça)
• Index (Dizin)

Neden İlginizi Çekebilir

Amerikan Yahudi tarihiyle ilgilenen okuyucu için kitap, bu alanın en zengin birincil kaynak derlemelerinden biridir. Eleff, gazete makalelerinden, sinagog tüzüklerinden, kişisel mektuplardan, responsa‘lardan, hatta YUConnects gibi modern flört uygulamalarının el ilanlarına kadar uzanan geniş bir belge yelpazesini bir araya getirir. Genelde başka kaynaklarda dağınık biçimde yer alan ya da arşivlerde gömülü kalan metinleri tek bir cilt içinde sunar.

Modern Ortodoksluk, Muhafazakâr Yahudilik ve Reform Yahudiliği arasındaki ayrımları anlamak isteyen okuyucu için kitabın ikinci bölümü kritik bir rehberdir. Bu üç hareketin günümüzdeki kalıplarının ne kadar son zamanlarda oluştuğunu, 20. yüzyılın başında bir Yahudinin “Ortodoks” mu yoksa “Muhafazakâr” mı olduğunu bilmenin neden bu kadar zor olduğunu, kelimelerin anlamlarının nasıl yavaşça yerine oturduğunu Eleff’in topladığı belgelerle adım adım izlemek mümkün.

Türkiye’deki Yahudi cemaatinin tarih ve kimlik tartışmalarını anlamak isteyen okuyucu için kitap dolaylı bir aynadır. Türk Yahudiliği farklı bir tarih izlemiş olsa da, “modern” ile “geleneksel” arasında nasıl bir denge kurulacağı sorusu, gönüllü dindarlığın kurumsal otoriteyle ilişkisi ve azınlık dindarlığının modern devlet yapısındaki yeri gibi sorular ortaktır. Eleff’in sunduğu Amerikan örneği bu soruları farklı bir kontekstte düşünmek için zengin bir karşılaştırma malzemesi sağlar.

Kadınların Yahudi din yaşamındaki rolünün dönüşümüyle ilgilenen okuyucu için 13. bölüm (“Rebbetzin’den Rabba’ya”) ve 14. bölümün sol-eğilimli kesimi vazgeçilmez bir kaynaktır. Sara Hyamson’ın 1925’te bir rabbinin eşi olarak yazdığı yazıdan, Blu Greenberg’in 1993’te “Ortodoks kadın rabbiler için zaman geldi mi?” sorusuna ve Adam Scheier’in 2013’te kendi cemaatinin bir kadın clergy üyesi atamasını savunmasına uzanan belge dizisi, bu uzun dönüşümün belge belge tarihçesini kurar.

Eğitim, kamp ve gençlik kültürü gibi gündelik dini hayat pratikleriyle ilgilenen okuyucu için (özellikle Sandra Fox’un The Jews of Summer kitabını okumuş olanlar) Eleff’in 8. bölümü (“Ortodoks, A.Ş.”) doğrudan tamamlayıcı bir kaynaktır. Camp Moshava, Bnei Akiva, NCSY, Maimonides School ve diğer kurumların kuruluşuna dair belgeler, Modern Ortodoks alt-kültürünün gündelik yapı taşlarını gözler önüne serer.

Yazar Hakkında

Zev Eleff (d. 1986), Amerikan Yahudi tarihçisi ve şu anda Pensilvanya’daki Gratz College’ın başkanıdır. Philadelphia’da doğmuş, Baltimore’da büyümüştür; ailesi Pikesville’deki Modern Ortodoks Yahudi okulu Yeshivat Rambam Maimonides Academy’nin kurucu üyeleri arasındadır. On dört yaşında ailesi Şikago’ya taşınmış, Eleff lise eğitimini orada tamamlamıştır. Yeshiva University’de Yeshiva College’dan mezun olmuş, aynı kurumun Rabbi Isaac Elchanan Theological Seminary’sinde rabbinik semicha (yetki) almış, Columbia Üniversitesi Teachers College’dan eğitim alanında yüksek lisans, Brandeis Üniversitesi’nden ise Amerikan Yahudi tarihi alanında doktora derecesini Jonathan Sarna danışmanlığında tamamlamıştır.

Bu kitabı yazdığı sırada Şikago’daki Hebrew Theological College’ın chief academic officer’ıydı. 2021’de, otuz beş yaşında, Pensilvanya’daki Gratz College’ın 12. başkanı olarak seçildi; bu görev onu Amerikan yüksek öğretimindeki en genç başkanlardan biri yaptı. Akademik kariyerinde Joseph B. Soloveitchik’in mirası, Modern Ortodoksluğun kurumsal tarihi, Amerikan Yahudi sporu (Yahudi futbolcuların Harvard’la ilişkisi üzerine Dyed in Crimson kitabı) ve dini otoritenin Amerika’da nasıl şekillendiği gibi konularda uzmanlaşmıştır. Bu kitap dahil 15’e yakın kitap ve yüzü aşkın akademik makale yayımlamıştır. American Jewish Historical Society’nin Wasserman Ödülü ve Rockower Üstün Çalışma Ödülü’nün sahibidir; iki kez National Jewish Book Award’a finalist gösterilmiştir.

Önsözü yazan Jacob J. Schacter ise Yeshiva University’de Yahudi Tarihi ve Düşüncesi alanında üniversite profesörüdür ve Modern Ortodoks akademik çevrenin önde gelen isimlerinden biridir.

Kitapla İlgili Bağlantılar

• Yayıncı kitap sayfası (University of Nebraska Press): nebraskapress.unl.edu/jps/9780827612570
• Yazarın Academia.edu profili (makaleleri ve kitapları): gratz.academia.edu/ZevEleff
• Yazarla 18Forty podcast söyleşisi (Modern Ortodoksluk ve Amerikan Yahudi denominasyonları üzerine): 18forty.org/podcast/zev-eleff