İzmir Jewish Heritage Project (İzmir Yahudi Kültür Mirası Projesi), İzmir Musevi Cemaati Vakfı koordinatörlüğünde ve Kentimiz İzmir Derneği’nin (İzmir Kent Değerlerini Koruma ve Geliştirme Derneği) ortak başvuru sahibi olarak yer aldığı, Avrupa Birliği tarafından ortak finanse edilen bir kültürel miras projesidir.
Özgün adı “Cultural Wealth of İzmir – Sustaining Jewish Heritage” (İzmir’in Kültürel Zenginliği – Yahudi Kültür Mirasının Sürdürülebilirliği) olan proje, uygulamada kısaca “İzmir Jewish Heritage” adıyla anılmıştır. Proje, Ağustos 2020’de başlamış ve 42 aylık bir çalışma sürecinin ardından Ocak 2024’te tamamlanmıştır.
Projenin temel amacı, giderek azalan İzmir Yahudi nüfusunun sosyal ve kültürel süreçlerdeki sesini güçlendirecek bir sivil toplum platformu kurmak ve kentin Yahudi kültür mirasını belgeleyerek sürdürülebilir kılmaktır. Yaklaşık bir asır öncesine kadar İzmir nüfusunun yaklaşık yüzde 10’u Yahudilerden oluşurken, bu sayı zaman içinde on binlerden bine düşmüş; nüfustaki azalmaya paralel olarak kentteki 34 sinagogdan günümüze yalnızca 13’ü ulaşabilmiştir. Tarihi Kemeraltı Çarşısı’ndaki Havralar bölgesinde, Havra Sokağı çevresinde dördü birbirine bitişik inşa edilmiş dokuz sinagog, bir hahamhane ve kortijolar dünyada eşi bulunmayan bir mimari ve kültürel kompleks oluşturmaktadır. Proje kapsamında bu bölge için bir master plan çalışması yürütülmüş; 17. yüzyıla tarihlenen Hevra ve Forasteros sinagogları için restorasyon projeleri hazırlanmıştır.
Çalışma boyunca İzmir Yahudi Kültür Mirası Platformu kurulmuş ve platforma ait bir merkez oluşturulmuştur. Avrupa’nın 25 ülkesinden Yahudi kültürü ve miras rotaları üzerine çalışan uzmanların katılımıyla İzmir’de üç günlük bir Ulusötesi Farkındalık Arttırma Etkinliği düzenlenmiş, Prag Yahudi Müzesi’ne yapılan çalışma ziyareti aracılığıyla uluslararası iletişim ağı genişletilmiştir. Akademik iş birlikleri kapsamında Dokuz Eylül ve Yaşar üniversitelerinin ilgili bölümleriyle uygulama gezileri gerçekleştirilmiş; İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü Mimarlık Fakültesi ile Kemeraltı’nda Kültürel Miras Merkezi planlama çalışması yürütülmüştür. Proje süresince ayrıca çeşitli çalıştaylar, “Mimari ve Müzik Odağında İzmir Yahudi Kültürünün Özgünlüğü” gibi tematik etkinlikler ve sürdürülebilir kültür turizmi toplantıları düzenlenmiştir.
Projenin somut çıktıları arasında dört kitaptan oluşan bir yayın dizisi yer almaktadır: Anıların İzinde İzmir Yahudileri, İzmir Yahudi Basını, İzmir Yahudi Toplumunda Kadın ve İzmir Sinagoglarının Ritüel Tekstilleri. Bunların yanında somut ve somut olmayan kültür mirasını tanıtan “İzmir Yahudi Kültür Mirası” ve “Perspektifler” başlıklı iki kısa film hazırlanmış, bir Ortak Manifesto yayımlanmıştır. Proje koordinatörlüğünü Nesim Bencoya yürütmüştür. Türkçe ve İngilizce olarak iki dilde hizmet veren www.izmirjh.com adresindeki web sitesi, İzmir’in Birinci ve İkinci Yahudi Mahallelerini, sinagogları, Karataş Musevi Hastanesi ve Asansör gibi mekânsal mirası, Sabetay Sevi, Hayim Palaçi, Avraham Palaçi, Avram Galante, Hayim Benveniste, Salamon Algazi, Yosef Eskapa, Aaron Lapapa, Şemtov Pariente, Aaron de Yosef Hazan ve Nesim Levi gibi tarihsel figürleri, Sefarad mutfağı, Ladino dili, parohetler, şivitiler, Tevrat parşömenleri ve gümüş tören nesnelerini kapsayan bölümleriyle proje sonrası dönemde de bir referans kaynağı olarak hizmet vermeye devam etmektedir.
